Większość kanałów, którymi magma wędruje ku powierzchni Ziemi, pozostaje ukryta głęboko pod skałami. Na Islandii istnieje jednak miejsce, gdzie można zajrzeć do wnętrza dawnego systemu wulkanicznego. To Þríhnúkagígur – ogromna jaskinia odsłaniająca fragment drogi, którą kilka tysięcy lat temu przemieszczała się magma.

Miejsce bywa nazywane „pustą komorą magmową”. Określenie brzmi efektownie i dobrze sprawdza się w folderach turystycznych, ale geologiczna historia jaskini jest bardziej skomplikowana.

Widok ku powierzchni z dna głównej komory. Wąski komin jest fragmentem dawnego kanału, którym magma przemieszczała się podczas erupcji. Fot. Dave Bunnell, CC BY-SA 4.0.
Widok ku powierzchni z dna głównej komory. Wąski komin jest fragmentem dawnego kanału, którym magma przemieszczała się podczas erupcji. Fot. Dave Bunnell, CC BY-SA 4.0.

Krater trzech szczytów

Þríhnúkagígur, którego nazwę można przetłumaczyć jako „krater trzech szczytów”, znajduje się około 20 kilometrów na południowy wschód od Reykjavíku. Leży na półwyspie Reykjanes, w obrębie systemu wulkanicznego Brennisteinsfjöll.

Wulkan tworzą trzy sąsiadujące ze sobą stożki. Niezwykła jaskinia znajduje się pod północno-wschodnim z nich. Ostatnia erupcja Þríhnúkagígura miała miejsce około 3–4 tysięcy lat temu.

Wulkan nie jest obecnie uważany za wygasły w sensie geologicznym, lecz od tysięcy lat pozostaje nieaktywny. W przypadku islandzkich systemów wulkanicznych długa przerwa nie musi jednak oznaczać definitywnego zakończenia działalności.

Niepozorny otwór Þríhnúkagígura prowadzi do podziemnej przestrzeni o objętości około 40 tysięcy metrów sześciennych. Fot. Uaiecs, CC BY 3.0.
Niepozorny otwór Þríhnúkagígura prowadzi do podziemnej przestrzeni o objętości około 40 tysięcy metrów sześciennych. Fot. Uaiecs, CC BY 3.0.

Niezupełnie pusta komora magmowa

Komora magmowa kojarzy się z wielkim podziemnym zbiornikiem wypełnionym stopioną skałą. W rzeczywistości magma często gromadzi się w bardziej złożonych systemach szczelin, żył, soczewek i mniejszych zbiorników. Pomiędzy nimi może przemieszczać się kanałami zasilającymi prowadzącymi ku powierzchni. Jaskinia Þríhnúkagígura nie jest po prostu pustym zbiornikiem, z którego cała magma nagle odpłynęła. Badania jej ścian i skał wskazują, że powstała w wyniku współdziałania kilku procesów.

Podczas erupcji bazaltowa magma przemieszczała się ku powierzchni żyłą, czyli szczeliną wypełnioną stopioną skałą. Natrafiła przy tym na starsze, słabo skonsolidowane osady piroklastyczne – luźny materiał powstały podczas wcześniejszych erupcji. Przepływająca magma mechanicznie niszczyła te osady, odrywała ich fragmenty i włączała je do stopu.

W ten sposób kanał zasilający został znacznie poszerzony. Pod koniec erupcji część lawy odpłynęła z powrotem w głąb systemu, pozostawiając około 60 metrów opróżnionego przewodu. To połączenie erozji materiału piroklastycznego i wycofania się lawy doprowadziło do powstania ogromnej, pustej przestrzeni.

Objętość jaskini oszacowano na około 40 tysięcy metrów sześciennych. Jej główna część ma kształt zbliżony do ogromnej butelki: wąski otwór i komin prowadzą do znacznie szerszej komory.

Tak wygląda wnętrze wulkanu. Fot. Olikristinn, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Tak wygląda wnętrze wulkanu. Fot. Olikristinn, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Platforma turystyczna opuszcza zwiedzających pionowym przewodem na głębokość około 120 metrów. Niżej znajdują się kolejne partie systemu, a całkowita rozpoznana głębokość przekracza 200 metrów.

Dno głównej komory jest na tyle rozległe, że mogłyby się tam zmieścić kilkupiętrowe budynki.

Kolorowe ściany dawnego kanału wulkanicznego

Wnętrze Þríhnúkagígura mieni się czerwieniami, pomarańczami, żółciami, brązami i czernią. Kolory nie pochodzą z dekoracyjnego oświetlenia, choć odpowiednio rozmieszczone lampy pozwalają je lepiej zobaczyć.

Za zróżnicowanie barw odpowiadają między innymi utlenianie związków żelaza, przemiany chemiczne skał oraz powstawanie wtórnych minerałów i nalotów na ścianach. Wysoka temperatura oraz kontakt gorących gazów i płynów ze skałami zmieniały ich skład i wygląd.

Na ścianach zachowały się również powłoki lawowe i delikatne formy skalne powstałe podczas stygnięcia stopionej skały. Przetrwały tysiące lat głównie dlatego, że wnętrze pozostawało odizolowane od intensywnego wietrzenia zachodzącego na powierzchni.

Jaskinia jest interesująca także dla mikrobiologów. W jej wnętrzu rozpoznano mikroorganizmy przystosowane do życia w chłodnym, ciemnym środowisku ubogim w substancje odżywcze.

Otwarta platforma opuszcza zwiedzających pionowym kanałem na głębokość około 120 metrów. Fot. Dave Bunnell, CC BY-SA 4.0.
Wnętrze wulkanu Fot. Dave Bunnell, CC BY-SA 4.0.

Wulkan odsłonięty od środka

Þríhnúkagígur pozwala geologom oglądać w trzech wymiarach struktury, które zwykle można badać dopiero po milionach lat erozji. W dawnych obszarach wulkanicznych powierzchnia Ziemi bywa stopniowo niszczona, odsłaniając skamieniałe kominy, żyły i dajki magmowe. Tutaj fragment płytkiego systemu zasilającego jest dostępny niemal w pierwotnym położeniu.

Badania wykazały, że fragmenty starszych osadów piroklastycznych włączone do magmy mogły stanowić około 5–10 procent objętości materiału wyrzuconego podczas erupcji. Takie fragmenty obcych skał nazywa się ksenolitami.

Obserwacje z Þríhnúkagígura sugerują, że słabo skonsolidowane warstwy tefry i hialoklastytów mogą wyznaczać łatwiejsze drogi przemieszczania się magmy. Hialoklastyt to skała zbudowana z fragmentów szkliwa wulkanicznego, powstających podczas gwałtownego chłodzenia lawy w kontakcie z wodą lub lodem.

Od wypraw grotołazów do turystycznej platformy

Za pierwszego człowieka, który zszedł do wnętrza jaskini, uważa się islandzkiego grotołaza Árniego B. Stefánssona. Dokonał tego w 1974 roku. Przez kolejne dziesięciolecia eksploracja Þríhnúkagígura wymagała sprzętu jaskiniowego i odpowiedniego przygotowania.

W 2012 roku uruchomiono turystyczne zejścia z wykorzystaniem otwartej platformy zawieszonej na linach. Podróż w dół trwa kilka minut. Sama infrastruktura jest sezonowa, a wejścia odbywają się w sposób kontrolowany, ponieważ jaskinia zawiera delikatne i łatwe do uszkodzenia formy skalne.

Dlaczego właśnie Islandia?

Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, gdzie płyty północnoamerykańska i eurazjatycka odsuwają się od siebie. Rozciąganie skorupy sprzyja powstawaniu pęknięć oraz szczelin, którymi magma może przemieszczać się ku powierzchni.

Wyjątkowo intensywna aktywność wulkaniczna wyspy wiąże się również z pióropuszem płaszcza – rozległym obszarem wynoszenia gorącego materiału z głębi Ziemi. Nałożenie się obu procesów sprawia, że Islandia jest jednym z najaktywniejszych wulkanicznie regionów świata.

Po około 800 latach względnego spokoju na półwyspie Reykjanes w 2021 roku rozpoczął się nowy okres erupcji. Od 2023 roku szczególnie aktywny pozostaje rejon Svartsengi i rzędu kraterów Sundhnúkur w pobliżu Grindavíku. W listopadzie 2026 roku nadal obserwowano tam powolne unoszenie gruntu związane z gromadzeniem się magmy.

Nie oznacza to jednak, że magma gromadzi się pod Þríhnúkagígurem. Svartsengi i Sundhnúkur należą do innego systemu wulkanicznego, położonego kilkadziesiąt kilometrów dalej. Wspólne jest dla nich szersze środowisko geologiczne półwyspu Reykjanes, a nie jeden zbiornik magmy.

Þríhnúkagígur leży w wulkanicznym krajobrazie systemu Brennisteinsfjöll na półwyspie Reykjanes.Fot. Pan Hicks46, CC BY-SA 2.0 via wikimedia commons
Þríhnúkagígur leży w wulkanicznym krajobrazie systemu Brennisteinsfjöll na półwyspie Reykjanes.Fot. Pan Hicks46, CC BY-SA 2.0 via wikimedia commons

Zdjęcie w zajawce: Wnętrze jaskini Þríhnúkagígur odsłania fragment dawnego systemu zasilającego wulkan. Intensywne barwy ścian są związane z przemianami chemicznymi skał i obecnością wtórnych minerałów. Fot. Ekkhard Issel, CC BY-SA 4.0.