W 1914 roku na Lubelszczyźnie odkryto jeden z największych znanych depozytów bursztynu z okresu wędrówek ludów. Mógł zawierać kilkaset kilogramów surowca oraz tysiące gotowych paciorków. Większość znaleziska przepadła jednak, zanim zainteresowali się nim archeolodzy. Według dawnych relacji część bursztynu spalono w kuźni, ponieważ uznano go za zwykłą żywicę.

Skarb znaleziony podczas kopania szańców

Do odkrycia doszło w 1914 roku w pobliżu Basoni nad Wisłą, na terenie dzisiejszego powiatu opolskiego w województwie lubelskim. Podczas kopania szańców dla wojsk austro-węgierskich natrafiono na ogromny depozyt bursztynu.

Dokładne miejsce odkrycia nie zostało udokumentowane. Prawdopodobnie znajdowało się w pasie piaszczystych wzniesień pomiędzy Basonią a Nieszawą, w obrębie doliny Wisły. Nie przeprowadzono tam jednak profesjonalnych badań archeologicznych, dlatego nie znamy układu znaleziska ani rodzaju obiektu, w którym bursztyn został ukryty.

Depozyt zawierał nie tylko naturalne bryły. Znajdowały się w nim również wstępnie obrobione kawałki surowca, półprodukty oraz tysiące gotowych paciorków.

Czy skarb ważył ponad 300 kilogramów?

W późniejszych relacjach oceniano, że znalezisko mogło obejmować około 200–300 kilogramów surowego bursztynu oraz blisko 30 kilogramów gotowych wyrobów. Liczbę paciorków szacowano nawet na około 7 tysięcy.

Wartości te należy traktować ostrożnie. Bursztynu nie zważono bezpośrednio po odkryciu, a informacje spisano dopiero ponad dwadzieścia lat później. Jedno jest jednak pewne: depozyt był wyjątkowo duży i znacznie przewyższał rozmiarami większość znanych znalezisk bursztynowych z tego okresu.

Bursztyn, który trafił do pieca

Przypadkowi odkrywcy nie rozpoznali wartości znaleziska. Według zachowanych relacji uznali bursztyn za zwykłą żywicę. Część brył miał wykorzystać miejscowy kowal jako materiał palny w kuźni.

Inne okazy rozeszły się wśród mieszkańców. Pewną partię przekazano lub sprzedano J. Sawie, aptekarzowi z Urzędowa, który poszukiwał żywicy potrzebnej do produkcji mydła. Nie cały bursztyn został jednak zużyty. Aptekarz zachował część okazów, które po latach trafiły do muzeów i placówek naukowych.

Pierwszą informację o odkryciu opublikował dopiero w 1937 roku Michał Pękalski, regionalista zainteresowany etnografią i archeologią. Wówczas od odnalezienia skarbu minęły już 23 lata, a większości depozytu nie dało się odzyskać.

Paciorki wykonywane na tokarce

Zachowane paciorki mają różne kształty i rozmiary. Na powierzchni wielu z nich widoczne są regularne, dookolne rowki. Są to ślady obróbki na tokarce, które mogły jednocześnie pełnić funkcję dekoracyjną.

Wśród wyrobów wyróżniono pięć podstawowych typów. Najliczniejsze są wypukłe paciorki tarczowate, nazywane typem basońskim. Ich nazwa pochodzi właśnie od miejsca odkrycia skarbu.

Paciorki nie noszą wyraźnych śladów długotrwałego użytkowania. W połączeniu z obecnością półproduktów, wstępnie przygotowanych brył i nieobrobionego surowca wskazuje to, że depozyt nie był zbiorem prywatnych ozdób. Mógł stanowić zapas rzemieślnika, towar kupiecki albo partię bursztynu przygotowaną do dalszej wymiany.

Skarb bursztynu znaleziony w Basonii. Fot. Silar, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons
Skarb bursztynu znaleziony w Basonii. Fot. Silar, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons

Ozdoby młode, surowiec bardzo stary

Skarb z Basoni datowany jest na pierwszą połowę V wieku, czyli okres wielkiej wędrówki ludów. Europa przechodziła wtedy głębokie przemiany polityczne i społeczne, a przez ziemie dzisiejszej Polski przemieszczały się grupy ludności oraz towary.

Sam bursztyn jest oczywiście znacznie starszy od wykonanych z niego paciorków. Zachowane okazy zidentyfikowano jako sukcynit, czyli bursztyn bałtycki. Powstał z żywicy dawnych drzew rosnących około 40–50 milionów lat temu, przede wszystkim w eocenie.

Żywica wydzielana przez drzewa stopniowo twardniała, a po pogrzebaniu w osadach przez miliony lat przechodziła przemiany chemiczne i fizyczne. Dopiero znacznie później została wymyta z osadów, przeniesiona przez wodę lub lądolód, zebrana przez człowieka i zamieniona w ozdoby.

Jeden paciorek łączy więc dwie bardzo różne skale czasu: geologiczną historię paleogeńskich lasów i działalność rzemieślnika żyjącego około 1600 lat temu.

Bursztyn bałtycki może przyjmować barwy od niemal białej przez żółtą i pomarańczową po ciemnobrunatną. Fot. Michał Kosior, domena publiczna
Bursztyn bałtycki może przyjmować barwy od niemal białej przez żółtą i pomarańczową po ciemnobrunatną. Fot. Michał Kosior, domena publiczna

Towar kupca, depozyt rzemieślnika czy dar?

Nie wiadomo, dlaczego tak wielką ilość bursztynu ukryto w ziemi. Jedna z możliwości zakłada, że był to zapas handlowy, który właściciel zamierzał później odzyskać. Obecność Wisły sprzyja takiej interpretacji, bo rzeka stanowiła ważną trasę komunikacyjną i transportową.

Nie można jednak wykluczyć innych wyjaśnień. Depozyt mógł należeć do pracowni bursztyniarskiej, być ukrytym majątkiem albo mieć znaczenie rytualne. Bez dokumentacji miejsca odkrycia nie da się określić, czy bursztyn znajdował się w naczyniu, skrzyni, jamie gospodarczej, grobie czy środowisku podmokłym.

Co ocalało ze skarbu?

W opracowaniach archeologicznych odnotowano 304 zachowane paciorki oraz 29 brył surowca lub ich fragmentów. Najcięższa zachowana bryła waży niespełna 176 gramów. To bardzo niewiele w porównaniu z pierwotnymi rozmiarami depozytu.

Największa część znaleziska znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Lublinie. Pozostałe zabytki przechowują między innymi Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie oraz Muzeum Ziemi PAN w Warszawie.

Zdjęcie w zajawce: Zachowana część skarbu bursztynowego z Basoni w Muzeum Narodowym w Lublinie. Fot. Artinpl / Wikimedia Commons, CC0