Pies zaczyna wyć, kot chowa się pod łóżkiem, ptaki nagle zrywają się do lotu, a ropuchy opuszczają staw. Jeśli kilka godzin później następuje trzęsienie ziemi, takie zachowanie łatwo uznać za ostrzeżenie. Problem w tym, że równie dziwne rzeczy zwierzęta robią także wtedy, gdy ziemia pozostaje spokojna.
Nie ma obecnie naukowo potwierdzonej i powtarzalnej metody przewidywania trzęsień ziemi na podstawie zachowania zwierząt. Nie oznacza to jednak, że wszystkie podobne obserwacje są bezwartościowe. Zwierzęta mogą odbierać drgania, dźwięki i inne bodźce niedostrzegalne dla człowieka. Czym innym jest jednak wyczucie rozpoczynającego się wstrząsu, a czym innym przewidzenie go na wiele godzin lub dni wcześniej.
Historie starsze od sejsmologii
Opowieści o zwierzętach ostrzegających przed trzęsieniami ziemi są znane od starożytności. Jedna z najczęściej przywoływanych relacji dotyczy greckiego miasta Helike, zniszczonego w 373 roku p.n.e. Według późniejszych przekazów przed katastrofą miasto miały opuszczać szczury, węże, łasice i inne zwierzęta.
Podobne historie pojawiają się po niemal każdym dużym trzęsieniu. Mieszkańcy przypominają sobie niespokojne psy, uciekające koty, milknące ptaki albo zwierzęta gospodarskie odmawiające wejścia do budynków. Relacje bywają sugestywne, ale zazwyczaj są zbierane dopiero po katastrofie. To poważny problem badawczy. Jeśli wcześniej nie ustalono, jakie zachowanie zwierzęcia jest normalne, trudno później wykazać, że rzeczywiście wydarzyło się coś niezwykłego.

Co pokazał duży przegląd badań
W szerokim przeglądzie naukowym przeanalizowano 180 publikacji opisujących ponad 700 przypadków domniemanych zachowań ostrzegawczych. Dotyczyły one 160 trzęsień ziemi oraz przeszło 130 gatunków zwierząt.
Większość relacji miała jednak charakter anegdotyczny. Brakowało w nich ciągłego monitoringu, porównania z zachowaniem zwierząt w spokojnych okresach oraz kontroli innych czynników. Zwierzęta mogły reagować na pogodę, hałas, obecność drapieżnika, aktywność człowieka, chorobę albo zwykłą zmianę rytmu dobowego.
Niepokojące zachowanie bywało również definiowane dopiero po trzęsieniu. Jeśli pies szczekał, uznawano, że ostrzegał przed wstrząsem. Jeżeli był cichy, można było stwierdzić, że jego niezwykłe milczenie także stanowiło ostrzeżenie. Przy tak elastycznych kryteriach niemal każde zachowanie da się dopasować do późniejszego wydarzenia.
Dodatkowo duża część opisanych reakcji wystąpiła zaledwie kilka minut przed odczuwalnym wstrząsem. To wskazuje, że przynajmniej niektóre zwierzęta mogły reagować na pierwsze fale sejsmiczne, a nie przewidywać przyszłość.
Fale P: reakcja, a nie przepowiednia
Podczas trzęsienia ziemi energia rozchodzi się przez skały w postaci fal sejsmicznych. Najszybsze są fale P, nazywane pierwotnymi. Powodują naprzemienne ściskanie i rozciąganie ośrodka, przez który przechodzą. Po nich docierają wolniejsze fale S, wywołujące ruch poprzeczny skał. Następnie pojawiają się fale powierzchniowe, które często odpowiadają za znaczną część odczuwalnego kołysania i zniszczeń.
Niektóre zwierzęta mogą wykrywać słabe drgania fal P wcześniej niż ludzie. Mogą także reagować na dźwięki o bardzo niskich częstotliwościach albo na drobne ruchy podłoża, których człowiek jeszcze nie zauważa.
Taka reakcja nie jest jednak przewidywaniem. Trzęsienie już się rozpoczęło, skały w ognisku pękły, a fale biegną ku powierzchni. Zwierzę znajduje się po prostu w roli bardzo czułego, choć niezbyt łatwego do skalibrowania detektora.
Różnica czasu między nadejściem fal P a silniejszymi drganiami może wynosić od ułamków sekundy do kilkudziesięciu sekund, zależnie od odległości od źródła. Na podobnej zasadzie działają systemy wczesnego ostrzegania wykorzystujące sieci sejsmometrów.
Czy zwierzęta reagują na wstrząsy wstępne?
Część nietypowych zachowań obserwowanych przed silnym trzęsieniem może być reakcją na wstrząsy wstępne. Są to słabsze trzęsienia poprzedzające główny wstrząs w tej samej strefie.
Kłopot polega na tym, że wstrząs wstępny można rozpoznać dopiero po fakcie. Dopóki nie nastąpi silniejsze trzęsienie, jest on po prostu kolejnym niewielkim zdarzeniem sejsmicznym. Większość małych trzęsień nie prowadzi do większej katastrofy, a wiele silnych wstrząsów nie ma wyraźnych, możliwych do rozpoznania prekursorów.
Nawet gdyby zwierzęta doskonale wyczuwały wszystkie niewielkie drgania, nie potrafiłyby przekazać, które z nich okażą się początkiem większej sekwencji. System oparty na takim sygnale generowałby ogromną liczbę fałszywych alarmów.
Krowy, owce i psy pod cyfrową obserwacją
Współczesne badania coraz rzadziej opierają się na wspomnieniach właścicieli. Zwierzętom zakłada się czujniki ruchu, które przez całą dobę zapisują ich aktywność. Wyniki można następnie porównywać z dokładnym katalogiem lokalnych trzęsień ziemi.
W jednym z szeroko komentowanych eksperymentów monitorowano krowy, owce i psy na włoskiej farmie położonej w aktywnym sejsmicznie regionie. Badacze odnotowali wzrost zbiorowej aktywności zwierząt przed częścią wstrząsów. Reakcje miały pojawiać się od kilkudziesięciu minut do kilkunastu godzin przed zdarzeniem, szczególnie gdy zwierzęta przebywały razem w budynku.
Późniejsza analiza statystyczna tych samych danych podważyła jednak znaczenie uzyskanych wyników. Wskazano, że pozorne wzorce mogą powstawać przypadkowo, zwłaszcza gdy badacz ma do wyboru wiele przedziałów czasu, sposobów grupowania danych i progów aktywności.
Autorzy pierwotnego eksperymentu przyznali, że zebrane informacje nie wystarczają do przewidywania trzęsień ziemi. Badano tylko jedną grupę zwierząt podczas jednej sekwencji sejsmicznej, a nie wszystkie czynniki wpływające na ich zachowanie dało się kontrolować.
Dlaczego tak łatwo wierzymy zwierzętom?
Ludzka pamięć nie działa jak bezstronny rejestrator. Chętnie zapamiętujemy przypadki, które pasują do późniejszego wydarzenia, a ignorujemy wszystkie nietrafione alarmy.
Jeżeli pies zachowuje się niespokojnie, ale nic się nie dzieje, po kilku dniach prawdopodobnie o tym zapomnimy. Jeżeli tej samej nocy nastąpi trzęsienie ziemi, zachowanie psa natychmiast nabiera szczególnego znaczenia.
Działa tu między innymi błąd potwierdzenia, czyli skłonność do zauważania informacji zgodnych z wcześniejszym przekonaniem. Dochodzi do tego myślenie wsteczne: po poznaniu skutku zaczynamy interpretować wcześniejsze, zwyczajne wydarzenia jako jego zapowiedź.
Zwierzęta są przy tym wyjątkowo wdzięcznym materiałem do podobnych interpretacji. Potrafią szczekać, milczeć, ukrywać się, biegać, odmawiać jedzenia albo domagać się uwagi. Każde z tych zachowań może później zostać opisane jako „nietypowe”.
Przewidywanie, prognozowanie i wczesne ostrzeganie
Przewidzenie trzęsienia ziemi wymagałoby wcześniejszego określenia jego miejsca, czasu i wielkości z użyteczną dokładnością. Współczesna nauka nie dysponuje taką metodą.
Prognozowanie sejsmiczne polega natomiast na obliczaniu prawdopodobieństwa wystąpienia trzęsień w danym regionie i przedziale czasu. Wykorzystuje się do tego historię wstrząsów, budowę geologiczną, aktywność uskoków oraz pomiary deformacji skorupy. Pozwala to opracowywać mapy zagrożenia i odpowiednie normy budowlane, ale nie wskazuje godziny następnego trzęsienia.
System wczesnego ostrzegania uruchamia się dopiero wtedy, gdy trzęsienie już trwa. Sejsmometry wykrywają fale P i przesyłają sygnał szybciej, niż wolniejsze fale docierają do bardziej odległych miejsc. Odbiorcy mogą otrzymać od kilku do kilkudziesięciu sekund na zatrzymanie pociągów, zamknięcie zaworów, przerwanie operacji medycznej albo schowanie się w bezpieczniejszym miejscu.
Czy warto nadal obserwować zwierzęta?
Tak, ale nie po to, by zastąpić sejsmometry stadem niespokojnych kóz. Badania zachowania zwierząt mogą pomóc ustalić, jakie drgania, dźwięki i zmiany środowiskowe są przez nie odbierane. Wymagają jednak długiego, ciągłego monitoringu obejmującego zarówno okresy aktywności sejsmicznej, jak i miesiące lub lata bez większych wstrząsów.
Potrzebne są również liczne grupy kontrolne, dane pogodowe, informacje o hałasie, obecności ludzi, stanie zdrowia zwierząt i ich naturalnym rytmie aktywności. Dopiero wtedy można sprawdzić, czy obserwowany sygnał rzeczywiście poprzedza trzęsienia częściej, niż wynikałoby to z przypadku.
Na razie takiej powtarzalnej zależności nie wykazano.
Sejsmometr zamiast szóstego zmysłu
Zwierzęta mogą odbierać bodźce niedostępne dla ludzkich zmysłów. Niektóre prawdopodobnie wyczuwają pierwsze, słabe fale sejsmiczne i reagują kilka sekund przed człowiekiem. Nie ma jednak wiarygodnych dowodów, że potrafią przewidzieć miejsce, czas i siłę przyszłego trzęsienia ziemi.
Dlatego bezpieczeństwa nie należy opierać na zachowaniu domowych zwierząt. Znacznie skuteczniejsze są odporne konstrukcje, plany ewakuacji, edukacja, monitoring sejsmiczny i oficjalne systemy ostrzegania.
Jeśli pies zacznie nagle szczekać, warto oczywiście sprawdzić, co się dzieje. Najczęściej jednak będzie to listonosz, kot za oknem albo sprawa znana wyłącznie psu. Tektonika płyt nie jest pierwszym podejrzanym.



