Z tego artykułu dowiesz się:
- czym jest skarpa warszawska i jak powstała,
- jakie źródła występują na skarpie warszawskiej oraz jak zmieniały się na przestrzeni lat,
- w jaki sposób powstawały osuwiska na skarpie i jaki miały wpływ na zabudowę Warszawy,
- jakie ciekawe miejsca i obiekty geoturystyczne są związane ze skarpą warszawską.
Czym jest skarpa warszawska
Dominantą w krajobrazie Warszawy jest skarpa doliny Wisły, zwana skarpą warszawską, oddzielająca dolinę od wysoczyzny polodowcowej. Skarpa tworzy zachodnią krawędź doliny i ciągnie się przez całe miasto od Burakowa na północy po Konstancin na południu, na odcinku ok. 30 km. Jest jednym z najważniejszych elementów środowiska przyrodniczego miasta.
Pod względem klimatycznym inicjuje system nawietrzania miasta (steruje kierunkiem wiatrów odprowadzających zanieczyszczone i doprowadzających czyste powietrze nad Warszawę), pod względem ekologicznym stanowi łącznik północnych obszarów leśnych (rejon Puszczy Kampinoskiej) z południowymi (Las Kabacki, Lasy Chojnowskie, dolina Jeziorki).
Skarpa warszawska powstała na skutek erozji wód pra-Wisły u schyłku interglacjału eemskiego. Zbudowana jest z osadów lodowcowych i wodnolodowcowych, głównie glin zwałowych oraz piasków i żwirów, zlodowaceń starszych niż zlodowacenie Wisły. Miejscami na powierzchni lub blisko niej występują starsze iły plioceńskie.
Wysokość skarpy warszawskiej waha się od około dziesięciu do maksymalnie trzydziestu metrów, a nachylenie na terenach niezabudowanych wynosi 30-45° do maksymalnie 60° w rejonie Bielan, zaś w obrębie miasta, na skutek zmian dokonanych przez człowieka – 10-30°.
Skarpa warszawska jest formą ustabilizowaną, jednak z widocznymi w terenie śladami osuwisk. Poza obszarem zabudowanym widoczne są efekty erozji wodnej – wąwozy. W mieście skarpa jest w wielu miejscach przemodelowana, nadsypana lub rozcięta wykopami, w których poprowadzono ulice.
Dzięki działaniom przyrodników udało się w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat otoczyć ochroną prawną najcenniejsze fragmenty skarpy warszawskiej. Od 1973 r. powstały rezerwaty: Las Bielański, Las Kabacki im. Stefana Starzyńskiego, Park Natoliński i Skarpa Ursynowska, użytki ekologiczne „Przy Lesie Młocińskim”, „Fragment skarpy warszawskiej im. J. Kusocińskiego” i „Fragment skarpy warszawskiej im. Cz. Łaszka” oraz zespoły przyrodniczo-krajobrazowe Dęby Młocińskie i Arkadia.
Źródła na skarpie warszawskiej
Źródła powstają tam, gdzie warstwa wodonośna wychodzi na powierzchnię, a podścielona jest warstwą nieprzepuszczalną. Taka sytuacja ma miejsce u podnóża skarpy warszawskiej, gdzie istniała większość źródeł warszawskich. Obecnie czynnych jest tam 9-10 źródeł, a co najmniej kilkanaście dalszych zanikło w przeciągu ostatnich 150 lat.
Są to źródła podzboczowe (kryterium geomorfologiczne), descensyjne (kryterium siły hydrostatycznej) oraz warstwowe (kryterium procesów geologicznych). Większość z nich związanych jest z miąższą warstwą piasków wodnolodowcowych, położonych nad iłami plioceńskimi, a pod gliną zwałową zlodowacenia Odry. Usytuowane są przeważnie na wysokości 88–91 m n.p.m. i zasilana wodami opadowymi.
Na skład chemiczny wód wpływają warunki geologiczne, sposób zagospodarowania terenu oraz zanieczyszczenia pochodzące z działalności człowieka. W Warszawie do wód gruntowych przedostają się m.in. substancje z zakładów przemysłowych, składowisk odpadów i nieszczelnych kanalizacji. Wszystkie źródła charakteryzują się dużą twardością wody.
Część źródeł zanikła wskutek obniżenia poziomu wód gruntowych spowodowanego budową metra i odwodnieniem głębokich wykopów. Prowadzone przez blisko 50 lat badania wskazują na rosnący wpływ antropopresji, przejawiający się spadkiem wydajności źródeł i ich stopniowym zanikiem.
Obecnie większość dawnych „zdrojów” ma bardzo niewielki wypływ wody, a skarpa na odcinku staromiejsko-śródmiejskim jest zasadniczo sucha, co ma korzystny wpływ na jej stateczność. Niektóre źródła zostały dodatkowo ujęte i odprowadzone do kanalizacji (np. źródła przy Dynasach, Karowej, Smolnej, w pobliżu Liceum Batorego przy Rozbrat/Myśliwieckiej).
Wody warszawskich źródeł były badane już od XIX wieku. W latach 1839-43 mierzono temperaturę pięciu źródeł warszawskich (Królikarnia, Belweder, Agrykola, Pałac Kazimierzowski, Cytadela). W 1880 r. zbadano wody z sześciu innych źródeł warszawskich (na ul. Długiej, Leszno i Rymarskiej, źródło zamkowe, na ul. Królewskiej, Sewerynowie i szpitalu Św. Łazarza). Według istniejących w tym czasie norm, obejmujących barwę, przezroczystość, zapach, temperaturę, twardość, zawartość azotanów, chlorków i części organicznych, amoniaku, siarkowodoru i niektórych soli, wody wspomnianych źródeł nie mogły być użytkowane do celów pitnych.
Badania składu chemicznego wody ze źródeł skarpy warszawskiej z lat 1964–66, 1974 oraz 1995–96 wykazały, że są to wody czwartorzędowe o podwyższonej mineralizacji w porównaniu z innymi źródłami Niżu Polskiego. Część z nich nie nadawała się do picia, a mineralizacja i skład chemiczny wód różną się między sobą. W 1995–96 stwierdzono najmniejszą wydajność źródła pod Królikarnią (poniżej 3 l/min), a największą źródła Stanisława Augusta (ponad 40 l/min).
W ciągu ostatnich 150 lat temperatura wód wzrosła o kilka stopni Celsjusza, co wiąże się z ocieplaniem klimatu miejskiego, rozwojem infrastruktury ciepłowniczej, gęstszą zabudową i krótszym okresem zalegania śniegu. Jednocześnie wzrosła zawartość jonów siarczanowych i chlorkowych oraz twardość wód, co świadczy o pogarszaniu się ich jakości. W większości źródeł zwiększyła się również mineralizacja. Wody te należą do wód twardych lub bardzo twardych, a część z nich można zaliczyć do akratopegów lub wód mineralnych.
Najważniejsze źródła skarpy warszawskiej
Źródło na Bielanach
Źródło na Bielanach (82,7 m n.p.m.) jest jednym z najstarszych i najbardziej stabilnych źródeł Warszawy. Jego charakterystyczna obudowa z piaskowca, wykonana przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, ozdobiona jest wizerunkiem wodnego stwora, z którego ust wypływa woda. Znajdują się też na niej oznaczenia poziomów wielkich wezbrań Wisły z 1880 i 1891 roku.
Źródło wyróżnia się bardzo stałą wydajnością, wynoszącą około 4 l/min, oraz niską temperaturą wody, średnio około 9°C. Woda należy do najmniej zmineralizowanych spośród źródeł skarpy warszawskiej (754–815 mg/l), zaliczana jest do akratopegów i cechuje się najmniejszą twardością. Mimo, że dawniej słynęła z czystości, badania bakteriologiczne przeprowadzone w 1966 roku wykazały jej zanieczyszczenie.
Studnia królewska
Studnia Królewska (Zdrój Królewski, Zdrój Stanisława Augusta) to jedno z najbardziej znanych i najwydajniejszych źródeł Warszawy, położone na wysokości 88,3 m n.p.m. w rejonie Nowego Miasta. Miejsce to było znane już w przeszłości pod nazwą „Na Zdrojach”, a woda od wieków cieszyła się opinią smacznej i wysokiej jakości. Dawniej rozwożono ją po całym mieście jako wodę źródlaną.
Źródło znajduje się około 250 m od krawędzi skarpy warszawskiej i jest obecnie ujęte w obudowę otoczoną wysokimi nasypami. Woda wypływa do kamiennego progu, położonego około 1 m poniżej poziomu terenu, a następnie odprowadzana jest do kanalizacji. Zasilanie źródła nie zostało jednoznacznie rozpoznane, jednak przypuszcza się, że jest związane z dawną rzeczką Bełczącą lub z lokalnymi warstwami wodonośnych piasków wodnolodowcowych.
Od XIX wieku źródło było przedmiotem licznych badań hydrogeologicznych. W latach 60. XX wieku jego wydajność wynosiła 60–80 l/min, a w latach 1995–1996 około 44 l/min, co nadal czyniło je najwydajniejszym źródłem Warszawy. Woda charakteryzuje się podwyższoną mineralizacją i należy do typu HCO₃–Cl–Ca. Badania wykazały stopniowy wzrost zawartości siarczanów, chlorków oraz ogólnej mineralizacji, świadczący o pogarszającej się jakości wody. Już w 1966 roku stwierdzono jej zanieczyszczenie bakteriologiczne.
Obecnie studnia jest zamknięta i zabezpieczona kratą.
Źródło na ul. Oboźnej
Źródło na Oboźnej (dawniej Źródło Kazimierzowskie lub „przy spadku Góry Dynasowej”) jest historycznym zdrojem skarpy warszawskiej, obudowanym w 1837 roku. Położone na wysokości 97 m n.p.m., związane jest z płytkim poziomem wodonośnym, występującym w osadach zlodowacenia Warty. Już w XIX wieku ceniono je za czystą, chłodną wodę, którą planowano wykorzystać do zaopatrzenia mieszkańców Warszawy.
Źródło wyróżnia się najwyższą temperaturą spośród źródeł skarpy warszawskiej (11,6–17,1°C) oraz wysoką mineralizacją. Woda należy do typu SO4–Cl–HCO3–Ca i zawiera największe stężenie chlorków spośród warszawskich źródeł.
Po okresowym zaniku wypływu w drugiej połowie XX wieku źródło ponownie się uaktywniło, a jego wydajność w latach 1995–1996 wynosiła średnio 4,7 l/min. Mimo wahań wydajności pozostaje ono jednym z najciekawszych historycznie źródeł Warszawy.
Źródło w Parku Arkadia
Źródło znajduje się na łagodnym stoku, około 30 metrów od krawędzi skarpy warszawskiej, na wysokości około 90,7 m n.p.m. Jego wypływ jest ujęty w zniszczone betonowe obramowanie, a woda obecnie wydostaje się jedynie niewielkim strumieniem, płynąc płytkim korytem wyżłobionym w stoku. Źródło zasilane jest wodami wypływającymi z warstwy piasków wodnolodowcowych zalegających nad nieprzepuszczalnymi iłami plioceńskimi i glinami zwałowymi.
Źródło należy do najcenniejszych źródeł skarpy warszawskiej. Badania prowadzone w latach 1961–2004 wykazały stopniowy spadek jego wydajności – od około 8 l/min w latach 60. XX wieku, przez 16 l/min w połowie lat 90., do zaledwie 0,9 l/min w 2004 roku. Temperatura wody waha się zwykle od 6 do 13°C.
Woda źródła charakteryzuje się wysoką mineralizacją oraz dużą zawartością wapnia, magnezu, sodu, siarczanów i chlorków. Według klasyfikacji Rosłońskiego jest to woda siarczanowo-wapniowa, zaliczana do bardzo twardych wód mineralnych typu HCO₃–SO₄–Cl–Ca. Badania wykazały obecność cennych dla zdrowia składników mineralnych przy jednoczesnym braku szkodliwych zanieczyszczeń chemicznych.
Porównanie wyników z kolejnych lat wskazuje na wyraźne zmniejszenie wydajności źródła oraz wzrost zawartości chlorków i siarczanów. Mimo tych zmian źródło zachowuje wysokie walory hydrogeologiczne i mogłoby mieć znaczenie lecznicze lub rekreacyjne, jednak brak aktualnych badań bakteriologicznych nie pozwala ocenić jego przydatności do spożycia.
Źródło pod Królikarnią
Źródło pod Królikarnią znajduje się u podnóża skarpy warszawskiej przy ul. Idzikowskiego, na wysokości około 91 m n.p.m. Dawniej wypływało w kilku punktach w obrębie niewielkiej niszy źródliskowej, natomiast obecnie woda sączy się do betonowego koryta z warstwy piasków, podścielonych iłami pstrymi (plioceńskimi) i spływa do leżącego poniżej stawu.
W przeszłości źródło było znacznie bardziej zasobne i prawdopodobnie to właśnie jego wody próbowano wykorzystać do zasilania wodociągu wybudowanego przez Karola de Thomasisa.
Badania hydrogeologiczne wykazały wyraźny spadek wydajności źródła – z 24–36 l/min w latach 1961–1962 i około 30 l/min w 1974 roku do zaledwie 2,2 l/min w latach 1995–1996. Temperatura wody waha się od około 6 do 13°C. Woda należy do typu HCO₃–SO₄–Ca i charakteryzuje się podwyższoną zawartością siarczanów.
Osuwiska w skarpie warszawskiej
Osuwiska na skarpie warszawskiej związane są z naprzemiennym występowaniem warstw przepuszczalnych (piaski, żwiry) i nieprzepuszczalnych (iły plioceńskie, iły warwowe, gliny zwałowe), opadami oraz nawodnieniem warstw.
Ruchy masowe wywoływane są głównie przez grawitację, a czynnikiem sprzyjającym ich występowaniu są obciążenia działające na powierzchni krawędzi i stoku, spowodowane przez budowle czy nasypy. Osuwiska (koluwia) powstawały szczególnie tam, gdzie strop osadów ilastych istniejących w skarpie wykazuje nachylenie w kierunku doliny Wisły. Częstotliwość występowania ruchów masowych w obrębie skarpy warszawskiej zmieniała się w czasie. Obecnie zdarzają się one dużo rzadziej niż w przeszłości.
Od średniowiecza do XVI–XVII w. skarpa była intensywnie podmywana przez Wisłę, której nurt przebiegał bliżej jej podnóża. Powodowało to obrywy i osuwiska. Już w XIV w. zbudowana na skarpie Wieża Obronna uległa uszkodzeniom i wymagała wykonania prac zabezpieczających. Obniżono ją i podparto skarpami. Podobnych wzmocnień wymagały fragmenty murów miejskich, m.in. między ul. Piekarską a Bramą Krakowską oraz przy Furcie Białej. W efekcie działań ruchów masowych runęła Wieża Marszałkowska Zamku.
W XX w. ruchy masowe uaktywniły się m.in. podczas budowy domu PKO w rejonie Gnojnej Góry oraz po wybudowaniu Trasy W-Z, gdy osuwiska pojawiły się w okolicy Wąwozu Mariensztackiego i kościoła św. Anny. Efektem ich działania było m.in. przesuwanie się schodów i balustrad powyżej wejścia do Ruchomych Schodów. W celu zabezpieczenia absydy kościoła Św. Anny w 1948 r. wykonano tam cementowanie gruntu specjalnymi metodami. Ruchy masowe występowały również poniżej Pałacu Prezydenckiego, powodując naprężenia w murach fundamentów i piwnic. Ustały one po wykonaniu tarasów ogrodowych u jej podnóża.
Obecnie mało prawdopodobne jest pojawienie się ruchów masowych wywołanych procesami naturalnymi. Analiza warunków geologicznych i prognoza stateczności skarpy na odcinku staromiejsko-śródmiejskim wykonana w 1999 r. wskazuje, że niewielkie, czynne procesy zboczowe mają miejsce jedynie na skarpie w obrębie klasztoru i ogrodów Sióstr Wizytek przy Krakowskim Przedmieściu (odcinek 160 m skarpy) oraz w okolicy ul. Tamka (nie zagrażają one budynkom).
Większe osuwiska mogłyby zostać wywołane głównie przez działalność człowieka, np. nieprzemyślane wykopy lub awarie sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Obecne skutki ruchów skarpy ograniczają się zazwyczaj do drobnych spękań budynków, chodników i ogrodzeń, choć część tych uszkodzeń może wynikać także z innych przyczyn technicznych i eksploatacyjnych.
Ciekawostki geoturystyczne skarpy warszawskiej
Ruiny dawnych Zakładów Ceramicznych „Pancerz”
W miejscowości Łomianki, w części zwanej Pancerz znajdują się resztki ruin dawnego zakładu ceramicznego „Pancerz”. Zakłady zajmowały się eksploatacją występujących w okolicy iłów plioceńskich i wyrabiały z nich cegły.
Znaleziska fauny na Żoliborzu
Na Żoliborzu, w piaskach ilastych i iłach jeziornych oraz pokrywających je torfach, które przecinała (młodsza od tych osadów) dolinka Drny, w okresie międzywojennym znaleziono faunę mięczaków, a także kości nosorożca włochatego i jelenia oraz szczątki roślin. Były to osady jeziora z okresu interglacjału eemskiego.
Fundamenty z głazów narzutowych
Wszystkie stare budynki w obrębie Starego Miasta i zamku, pochodzące z okresu od średniowiecza po wiek XVII, mają fundamenty utworzone z dużych głazów narzutowych. Dopiero powyżej fundamentów stawiano mur ceglany.
Głazy i cegły spajane były wapnem wypalanym z wapiennych otoczaków, zbieranych na miejscu lub przywożonych rzeką z dalszych stron. Cegła wypalana była na miejscu z pstrych iłów plioceńskich, które występowały na należącym do zamku stoku poniżej kościoła Św. Anny, a także z glin zwałowych wychodzących w skarpie u podnóża czoła cypla zamkowego, w miejscu, gdzie dziś znajduje się północne skrzydło biblioteki Pałacu pod Blachą. Pałac ten stanął tam, gdy już wyeksploatowano gliny.
Kolumna Zygmunta
Na Placu Zamkowym dominantą jest Kolumna Zygmunta. Wzniesiona została przez króla Władysława IV na cześć jego ojca, Zygmunta III Wazy. Pierwotnie zbudowano ją ze zlepieńca cechsztyńskiego (tzw. zygmuntówki), wydobywanego w Górach Świętokrzyskich w kamieniołomie do dziś zwanym Zygmuntowskim, położonym koło Chęcin.
Jej transport do Warszawy wymagał nie lada zmysłu logistycznego i wymagań technicznych, gdyż miała długość 22 m.
Kolumnę wieńczyła brązowa, pozłacana figura króla. Pomnik odsłonięto w 1644 r.
Jednak zlepieniec nie był trwałą skałą i ulegał niszczeniu. Odłamywały się z kolumny fragmenty skał. W 1857 roku zdecydowano się zamienić kolumnę na granitową.
Po zniszczeniu kolumny przez Niemców w 1944 r., odtworzono ją z granitu strzegomskiego z Dolnego Śląska. Fragmenty obu zniszczonych kolumn leżą na tarasie po prawej stronie Zamku Królewskiego
Namiastka Ciechocinka w Konstancinie
Najważniejszą atrakcją Konstancina jest tężnia solankowa, zbudowana w 1978 r. Jest to obiekt leczniczy – inhalatorium na wolnym powietrzu. Zasilana jest leczniczą wodą mineralną – 7,5% solanką chlorkowo-sodową, żelazisto-jodkowo-wapniowo-potasową o temperaturze 29-31,9oC.
Solanka wydobywana jest z ujęcia w Konstancinie (IG-1 Warszawa) z głębokości 1634 m z utworów jurajskich i wtłaczana na górny poziom tężni. Spływając po faszynie odparowuje, a ponadto mechanicznie wytwarzany jest aerozol soli, co powoduje, że jony związków zawartych w wodzie unoszą się w powietrzu. Są one w czasie inhalacji wchłaniane przez błony śluzowe dróg oddechowych, a także przez skórę.
Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:
- Skarpa warszawska jest ważnym elementem krajobrazu Warszawy, powstałym w wyniku erozji wód pra-Wisły i zbudowanym głównie z osadów lodowcowych oraz wodnolodowcowych.
- U podnóża skarpy występują źródła związane z warstwami wodonośnymi, których liczba i wydajność zmniejszały się m.in. pod wpływem działalności człowieka.
- Osuwiska na skarpie były w przeszłości częstym zjawiskiem i powodowały uszkodzenia budowli, jednak obecnie występują znacznie rzadziej.
- Skarpa warszawska kryje liczne atrakcje geoturystyczne, związane zarówno z geologią, jak i historią Warszawy.
Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).
Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: A. Ładocha, 2025.
