Góry Stołowe są jedną z największych atrakcji geologicznych ziemi kłodzkiej i jednocześnie całej Polski. Góry te znane są z niezwykłych piaskowcowych form – skalnych grzybów i baszt, łączących się niekiedy w zespoły przypominające labirynty, a nawet miasta, na czele z Błędnymi Skałami. Znajdziemy tu również bardziej spektakularne i większe formy, takie jak długi na wiele kilometrów Próg Radkowa i skalne stoliwo Szczelińca Wielkiego, najwyższego szczytu Gór Stołowych (922 m n.p.m.).
Z tego artykułu dowiesz się:
- jak powstały skały budujące Góry Stołowe,
- czym są piaskowce ciosowe i dlaczego odpowiadają za charakterystyczny wygląd tego pasma,
- skąd wzięły się takie formy jak Szczeliniec Wielki, Błędne Skały czy Próg Radkowa.
Historia geologiczna Gór Stołowych
W historii geologicznej, której skalę trudno nawet objąć umysłem, morze pojawiło się na obszarze dzisiejszych Sudetów wielokrotnie. Ostatnia taka „wizyta”, po której w Sudetach pozostało najwięcej śladów, miała miejsce pod koniec mezozoiku, czyli ery geologicznej kojarzonej najbardziej z występowaniem na Ziemi dinozaurów.
Wkroczenie morza (czyli transgresja) na obszar Sudetów miała miejsce około 100 milionów lat temu, a ostateczne wycofanie się (regresja) odbyło się po kolejnych 20 milionach lat. Przez ten (w sumie dość długi) okres morze kredowe pozostawiło po sobie setki metrów osadów w postaci drobnoziarnistych margli i mułowców oraz charakteryzujących się grubszym ziarnem piaskowców i (jeszcze grubszych) zlepieńców.
Ta różnorodność osadów związana jest z tym, że poziom morze przez cały ten czas nie był stały, tylko podlegał ciągłym wahaniom. W strefach przybrzeżnych tego zbiornika osadzały się piaski i żwiry, a w strefach głębszych osady drobnoziarniste.
Na obszarze Sudetów, wszędzie tam, gdzie występują skały kredowe, wyróżnione zostały trzy główne „poziomy” piaskowcowe, choć bardziej poprawne w tym kontekście byłoby słowo „litosomy”. W każdym razie wyróżniono dolny, środkowy i górny piaskowiec ciosowy. Nazwa ta nie jest przypadkowa i odnosi się do charakterystycznego dla tych skał systemu spękań, zwanego ciosem. Ma on wpływ zarówno na możliwość pozyskiwania z tych piaskowców dużych bloków skalnych (stąd ich popularność w kamieniarstwie), jak i na powstawanie charakterystycznych form skalnych.
W Górach Stołowych, gdzie skały kredowe zalegają prawie zupełnie płasko, powstał przez to charakterystyczny przekładaniec, zwany przez niektórych budową tortową. Polega on na występowaniu piaskowcowych płyt (czyli wspomnianych piaskowców ciosowych), porozdzielanych przez margle i mułowce.
Na obszarze Gór Stołowych te trzy płyty piaskowcowe budują najbardziej charakterystyczne progi morfologiczne: pierwszy, najniższy w rejonie Chocieszowa i Wambierzyc, drugi, spektakularny, zwany Progiem Radkowa i trzeci, najwyższy, czyli formacje skalne Szczelińca, Skalniaka (z Błędnymi Skałami), Białych Ścian i Szczytnika na południowym wschodzie Gór Stołowych.
W najbliższym sąsiedztwie Gór Stołowych występują również granity (w rejonie Kudowy Zdroju) oraz skały metamorficzne Gór Orlickich i Bystrzyckich. Na północy natomiast, w rejonie Radkowa, charakterystyczne kremowo-żółte piaskowce kredowe sąsiadują ze zlepieńcami, piaskowcami i mułowcami, tyle że czerwonymi. Są to skały osadowe dolnego permu (tzw. czerwony spągowiec), którym towarzyszą również skały wulkaniczne zwane melafirami (a bardziej formalnie trachyandezytami i bazaltowymi trachyandezytami).
Nie tylko wiek tych skał i ich kolor jest inny, ale również (jak można się domyślać) środowisko ich powstania. W odróżnieniu od morskich osadów kredowych, osady czerwonego spągowca powstały w suchym środowisku lądowym i reprezentują osady stożków napływowych, rzek roztokowych i okresowych jezior.
Podsumowanie
- Góry Stołowe zawdzięczają swój wyjątkowy krajobraz osadom morskim nagromadzonym podczas transgresji morza kredowego, która trwała od około 100 do 80 milionów lat temu.
- Charakterystyczna „budowa tortowa”, polegająca na naprzemiennym występowaniu piaskowców, margli i mułowców, doprowadziła do powstania rozległych progów skalnych oraz słynnych form skalnych tego regionu.
- Kluczową rolę w kształtowaniu rzeźby terenu odegrały piaskowce ciosowe, których system spękań sprzyjał powstawaniu skalnych labiryntów, baszt i grzybów.
Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).
Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Szadkowski, 2025.
