Wigierski Park Narodowy (WPN) położony jest w województwie podlaskim, na północnym skraju Puszczy Augustowskiej, największego zwartego kompleksu leśnego na niżu Europy, biorąc pod uwagę tereny leśne Litwy i Białorusi.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Jakie elementy środowiska są chronione w ramach Wigierskiego Parku Narodowego;
- Kiedy i jak ukształtowały się formy krajobrazu otaczające jezioro Wigry.
Kilka słów wstępu
Jako obszar o szczególnych wartościach przyrodniczych objęty został licznymi formami ochrony. Wigierski Park Narodowy utworzony został 1 stycznia 1989 roku dla ochrony unikalnego krajobrazu młodoglacjalnego z jeziorami, torfowiskami, licznymi pagórkami polodowcowymi oraz równinami sandrowymi porośniętymi Puszczą Augustowską. W jego granicach znajduje się 18 obszarów ochrony ścisłej, funkcjonują obszary specjalnej ochrony oraz obszary ochrony krajobrazu. Większa część parku objęta jest programem Natura 2000 (Ostoja Wigierska i Ostoja Augustowska).
W Wigierskim Parku Narodowym prowadzonych jest wiele form edukacji. Ekspozycje przyrodnicze znajdują się w siedzibie dyrekcji Parku w Krzywem oraz w Muzeum Wigier w Starym Folwarku. W siedzibie Parku i w Ośrodku Edukacji Środowiskowej na Słupiu dla grup szkolnych organizowane są zajęcia na miejscu oraz w terenie. W Parku poprowadzonych jest sześć ścieżek edukacyjnych, prezentujących zagadnienia z zakresu przyrody ożywionej i nieożywionej.
Jak powstały Wigry?
Około 23 tys. lat temu lądolód po raz ostatni pokrył tereny północno-wschodniej Polski (stadiał główny zlodowacenia Wisły). Jego czoło dotarło wówczas do linii obecnej doliny Biebrzy i południowej części pojezierza Mazurskiego.
Kierunek nasunięcia lądolodu zapisany jest w rozmieszczeniu obecnych form, zarówno tych pozytywnych – wzgórzach moren czołowych akumulacyjnych i spiętrzonych, jak i negatywnych – rynnach lodowcowych. Aktywne masy lodowe wywierały naciski boczne na krawędzie i zbocza obniżeń, dolin i wysoczyzn, w wyniku czego powstały formy glacitektoniczne – zniekształcenia w postaci fałdów, uskoków czy łusek w obrębie budujących je osadów.
W najbliższym otoczeniu jeziora Wigry taka działalność lądolodu zaznaczyła się najbardziej w okolicach Cimochowizny, Zatoki Hańczańskiej, półwyspu Wysoki Węgieł oraz w postaci półkoliście wygiętych moren czołowych w okolicach Rosochatego Rogu i Mikołajewa.
Po około 4 tys. lat czasza tego lądolodu zaczęła się zmniejszać, „wycofując” się na północ i zatrzymując się na południe od Płociczna i Bryzgla. Nie był to jednak okres całkowitej stagnacji, bowiem w zapisie geologicznym jest wiele śladów świadczących, iż zdarzały się w tym czasie epizody dynamicznej, transgresyjnej działalności lądolodu. W jego masie płynęły lodowe rzeki drążąc rynny lodowcowe, powstawały formy morenowe i ozy.
W miarę sukcesywnego topnienia – deglacjacji – masy lądolodu dzieliły się na bryły martwego lodu wypełniające zagłębienia terenu, a jego czoło cofało się na północ, odsłaniając znaczne obszary. Pomiędzy pozostałymi bryłami lodowymi, w wyniku ich wytapiania, powstało rozległe zastoisko, tzw. Pra-Wigry. Miało ono znaczny zasięg, zdecydowanie większy niż obecne jezioro Wigry.
Co ciekawe, jak wskazują badania, ostatnie fragmenty brył lodowych wytopiły się dopiero we wczesnym holocenie, czyli około 9 tys. lat temu.
Wody roztopowe, wypływając spod czoła lądolodu, tworzyły piaszczyste sandry, na których obecnie rośnie Puszcza Augustowska. W bezpośrednim sąsiedztwie czoła lądolodu, w wyniku jego wytapiania, gromadziły się znaczne ilości żwirowo–gliniastego błota morenowego, obserwowanego obecnie w okolicy Bryzga. Odsłaniały się także niewielkie moreny czołowe akumulacyjne, zbudowane ze żwirów i głazów oraz piasków. Ich przykładami są wyspy Ordów i Ostrów.
Obecne jezioro Wigry składa się z kilku odrębnych basenów. Są to tzw. plosa: Bryzglowskie, Zakątowskie, Szyja i Wigierskie. Ploso Szyja, w którym znajduje się największa głębia Wigier mierząca 74,3 m, jest rynną polodowcową, podobnie jak ploso Bryzglowskie i jego kontynuacja – Zatoka Wigierki. Również dolina Czarnej Hańczy, o szerokości prawie 0,5 km, na odcinku od Sobolewa do jeziora Wigry wykorzystuje obniżenie rynny lodowcowej.
W najbardziej obniżonych miejscach, gdzie zalegały bryły martwego lodu, powstały jeziora wytopiskowe: Pierty, Długie, Okrągłe, Muliczne, Białe, Mulaczysko i inne oraz zatoki: Słupiańska, Przewłokowa, Wygorzel, Zadworze, Cieszkinajki. Obecne „suchary” to także jeziora wytopiskowe.
W holocenie dawne zastoisko przekształciło się w jezioro, w którym powstały osady kredy jeziornej oraz gytii, przykryte następnie w strefach brzeżnych torfami o dość dużej miąższości (np. obecne Jezioro Długie było połączone z Zatoką Słupińską). Zatorfieniu uległy również zagłębienia wytopiskowe sąsiadujące z jeziorem Wigry oraz okoliczne doliny rzeczne Czarnej Hańczy, Wiatrołuży i Kamionki.
Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:
- Wigierski Park Narodowy został utworzony dla ochrony unikalnego krajobrazu młodoglacjalnego z jeziorami, torfowiskami, licznymi pagórkami polodowcowymi oraz równinami sandrowymi porośniętymi Puszczą Augustowską;
- Zarówno basen jeziora Wigry, jak i krajobraz otaczających go terenów zostały ukształtowane podczas ostatniego zlodowacenia – zlodowacenia Wisły przez procesy związane z początkowo nasuwającym się, a następnie topniejącym lądolodem.
Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).
Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Krzeczyńska, 2025.
