Zwykła kartka papieru ma około 0,1 milimetra grubości. Trudno uwierzyć, że po zaledwie kilkudziesięciu teoretycznych złożeniach jej grubość mogłaby przekroczyć promień Ziemi, a następnie odległość dzielącą nas od Księżyca. To nie papierowa fantazja, lecz efekt wzrostu wykładniczego.
Kartka, która rośnie dwa razy szybciej
Za każdym razem, gdy składamy kartkę na pół, podwajamy liczbę jej warstw. Po pierwszym złożeniu ma ona około 0,2 milimetra grubości, po drugim 0,4 milimetra, a po trzecim 0,8 milimetra.
Grubość złożonego papieru można obliczyć za pomocą prostego wzoru, gdzie n oznacza liczbę złożeń:
d = 0,1 mm × 2ⁿ
Początkowo przyrost wygląda niepozornie. Po dziesięciu złożeniach otrzymalibyśmy nieco ponad 10 centymetrów. Później wartości zaczynają jednak rosnąć w ekspresowym tempie.
Ile złożeń potrzeba, aby przekroczyć skorupę oceaniczną?
Skorupa oceaniczna ma zazwyczaj około 5–10 kilometrów grubości i jest znacznie cieńsza od skorupy budującej kontynenty. Po 25 złożeniach hipotetyczny stos papieru miałby około 3,4 kilometra grubości. Po następnym złożeniu osiągnąłby już około 6,7 kilometra.
Oznacza to, że 26 złożeń wystarczyłoby do przekroczenia grubości typowej skorupy oceanicznej. Porównujemy przy tym wyłącznie grubość skał skorupy, liczoną od dna oceanu do granicy z płaszczem, a nie od powierzchni wody.
Skorupa kontynentalna stawia większy opór
Pod kontynentami skorupa ma przeciętnie około 30–40 kilometrów grubości, choć wartości te są bardzo zmienne. Pod wysokimi pasmami górskimi jej dolna granica może znajdować się na głębokości przekraczającej 60 kilometrów.
Po 28 złożeniach papier miałby około 26,8 kilometra grubości. Po 29 złożeniach byłoby to już około 53,7 kilometra, a po trzydziestym — blisko 107,4 kilometra.
Do przekroczenia przeciętnej grubości skorupy kontynentalnej wystarczyłoby zatem 29 złożeń. Pod obszarami o szczególnie grubej skorupie potrzebne mogłoby być jeszcze jedno.
Nie należy jednak mylić skorupy z litosferą. Litosfera obejmuje skorupę oraz sztywną, najwyższą część płaszcza. Jest znacznie grubsza i tworzy płyty tektoniczne przemieszczające się po bardziej plastycznej astenosferze.
Papier kontra najgłębszy odwiert świata
Najgłębszym pionowym otworem wykonanym przez człowieka pozostaje SG-3 na Półwyspie Kolskim. W 1989 roku osiągnął głębokość 12 262 metrów, czyli około 12,3 kilometra. Teoretyczny stos papieru przekroczyłby tę wartość po 27 złożeniach, osiągając około 13,4 kilometra.
Wiercenie na Półwyspie Kolskim trwało wiele lat i wymagało zaawansowanej aparatury. Tymczasem matematyczna kartka potrzebuje zaledwie jednego złożenia więcej niż do pokonania kilku kilometrów skorupy oceanicznej.
Odwiert nie przebił jednak skorupy kontynentalnej i nie dotarł do płaszcza. Jego dno nadal znajdowało się w skałach skorupy ziemskiej.
Jak złożyć kartkę do jądra Ziemi?
Płaszcz sięga od podstawy skorupy do głębokości około 2900 kilometrów. Stanowi większość objętości Ziemi i jest zbudowany przede wszystkim ze skał bogatych w krzem, magnez i żelazo.
Po 34 złożeniach papier miałby około 1718 kilometrów grubości. Po 35 już około 3436 kilometrów. Matematyczny stos przekroczyłby więc granicę między płaszczem a jądrem właśnie po 35 złożeniach.
Po 36 złożeniach osiągnąłby około 6872 kilometrów. To więcej niż średni promień Ziemi, wynoszący około 6371 kilometrów. Gdyby pierwszy arkusz znajdował się na powierzchni planety, jego grubość wystarczyłaby do przekroczenia jej środka.
Z kartką przez całą Ziemię i dalej
Średnia średnica Ziemi wynosi około 12 742 kilometrów. Po 37 złożeniach stos papieru miałby około 13 744 kilometrów, czyli byłby grubszy od całej naszej planety.
Średnia odległość między Ziemią a Księżycem wynosi około 384 400 kilometrów. Teoretycznie wystarczyłyby więc 42 złożenia, aby grubość papieru przekroczyła również tę wartość.

Dlaczego nie można złożyć kartki 42 razy?
Matematyka pozwala podwajać grubość bez ograniczeń, lecz prawdziwy papier podlega prawom mechaniki. Z każdym złożeniem stos staje się grubszy i sztywniejszy, natomiast jego powierzchnia gwałtownie maleje. Kolejna warstwa musi objąć coraz grubszy pakiet, co wymaga dodatkowego materiału oraz coraz większej siły.
W 2002 roku amerykańska uczennica Britney Gallivan złożyła długi pas cienkiego papieru 12 razy. Wykorzystała w tym celu materiał o długości około 1,2 kilometra. Opracowała również równania opisujące zależność między grubością papieru, jego wymiarami a możliwą liczbą złożeń.
Jej osiągnięcie pokazało, że popularna zasada mówiąca o maksymalnie siedmiu złożeniach nie jest uniwersalnym prawem. Dotyczy raczej zwykłego arkusza o ograniczonych wymiarach niż papieru jako materiału.
Skorupa Ziemi jest cieńsza, niż podpowiadają ilustracje
Na schematach wnętrza Ziemi skorupa musi zostać wyraźnie zaznaczona, aby w ogóle była widoczna. W rzeczywistej skali jest bardzo cienką powłoką otaczającą ogromną objętość płaszcza i jądra. Gdyby Ziemię zmniejszyć do rozmiarów jabłka, skorupa oceaniczna byłaby znacznie cieńsza od jego skórki.
Ilustracja w zajawce: canva.pl


