Na płytkim wybrzeżu Zatoki Fińskiej leży głaz wielkości niewielkiego domu. Ehalkivi przywędrował do Estonii wraz z lądolodem, który potrafił transportować skalne bloki ważące tysiące ton.
Największy głaz narzutowy Estonii
Ehalkivi znajduje się przy brzegu półwyspu Letipea w północnej Estonii. Pod względem objętości widocznej części jest największym głazem narzutowym w tym kraju i jednym z największych eratyków na obszarze północnoeuropejskich zlodowaceń kontynentalnych.
Jego rozmiary trudno ocenić bez stojącego obok człowieka. Głaz ma około 16,6 metra długości, 14,3 metra szerokości i 7,6 metra wysokości. Maksymalny obwód, zmierzony około 1,5 metra ponad poziomem wody, wynosi 49,6 metra.
Objętość części położonej ponad dnem i powierzchnią wody oszacowano na około 930 metrów sześciennych. Przyjmując typową gęstość budującej go skały, masa Ehalkivi może wynosić około 2500 ton. To mniej więcej tyle, ile waży kilkanaście dużych lokomotyw.
Dla porównania objętość Trygława z Tychowa, największego głazu narzutowego w Polsce, szacuje się na około 700 metrów sześciennych, a jego masę na blisko 2000 ton. Znaczna część polskiego olbrzyma pozostaje jednak ukryta pod ziemią.

Głaz zachodzącego słońca
Nazwa Ehalkivi bywa tłumaczona jako „głaz wieczornej zorzy” lub „głaz zachodzącego słońca”. Według miejscowej tradycji, gdy patrzono w stronę morza z pobliskich gospodarstw rybackich, zachodząca tarcza słoneczna znikała za potężnym blokiem skalnym.
Istnieje również inne wyjaśnienie nazwy, związane ze spotkaniami wiejskiej młodzieży w pobliżu głazu. Jak przystało na tak okazały element krajobrazu, Ehalkivi doczekał się ponadto własnych legend. W jednej z nich miał zostać rzucony aż z Finlandii przez olbrzyma lub istotę o nadprzyrodzonej sile. Geologia zgadza się jedynie z kierunkiem podróży. Sposób transportu był jednak zdecydowanie bardziej lodowaty.
Pegmatyt z ogromnymi kryształami
Ehalkivi jest zbudowany z pegmatytu, czyli bardzo gruboziarnistej skały magmowej. Pegmatyty powstają zwykle w końcowych etapach krystalizacji magmy. Pozostały stop jest wówczas wzbogacony w wodę oraz składniki, które nie zostały wcześniej wbudowane w pospolite minerały magmowe. W takich warunkach kryształy mogą osiągać wyjątkowo duże rozmiary.
W Ehalkivi szczególnie efektowne są brunatnawe kryształy skalenia potasowego, dorastające do 20–30 centymetrów. W północnej części głazu niektóre z nich wystają ponad jego powierzchnię. Otaczające je składniki skały wietrzały w nieco innym tempie, dzięki czemu odporniejsze kryształy zostały stopniowo odsłonięte.
Jak lądolód przesuwa głaz ważący 2500 ton?
Podczas plejstoceńskich zlodowaceń znaczna część północnej Europy była przykryta lądolodem skandynawskim. Poruszający się lód odrywał fragmenty podłoża skalnego, włączał je do swojej masy i transportował na południe.
Nie oznacza to, że głaz sunął po powierzchni lodowca niczym pasażer na tratwie. Skalny blok mógł być przesuwany u podstawy lądolodu albo pozostawać częściowo lub całkowicie zamknięty w lodzie. Transport mógł przebiegać etapami, a kierunek przemieszczania zmieniał się wraz z kolejnymi fazami rozwoju pokrywy lodowej.
Gdy klimat się ocieplił, lądolód zaczął się cofać. W rzeczywistości lód przede wszystkim topniał szybciej, niż napływał. Transportowany materiał skalny pozostawał na miejscu, tworząc gliny lodowcowe, skupiska kamieni oraz pojedyncze głazy narzutowe.
W ten sposób Ehalkivi znalazł się na wybrzeżu dzisiejszej Estonii. Dokładne miejsce oderwania go od podłoża nie zostało jednoznacznie wskazane, dlatego najbezpieczniej mówić o pochodzeniu z obszaru fennoskandzkiego, położonego na północ od obecnego miejsca występowania.
Skalni podróżnicy jako źródło informacji
Głazy narzutowe nie są jedynie pamiątkami po lądolodzie. Jeżeli ich rodzaj można powiązać z konkretnym obszarem występowania skał macierzystych, pomagają odtwarzać kierunki przemieszczania się dawnego lodu. Takie charakterystyczne skały nazywa się narzutniakami przewodnimi. Ich rozmieszczenie dostarcza informacji o historii kolejnych zlodowaceń, zasięgu lobów lodowcowych oraz drogach transportu materiału skalnego.
Obiekt został objęty ochroną jako pomnik przyrody.
Zdjęcie w zajawce: Marko Vainu, „Ehalkivi 2016 inimesed”, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.


