Jak wyglądałaby jaskinia odwrócona wnętrzem na zewnątrz? Prawdopodobnie przypominałaby Mammoth Hot Springs w północnej części Parku Narodowego Yellowstone. Zamiast stalaktytów i stalagmitów ukrytych pod ziemią znajdują się tu rozległe tarasy, kamienne misy i fantazyjne kaskady budowane na powierzchni przez gorącą wodę.
Białe, kremowe, żółte i rdzawe stopnie wyglądają jak skamieniały wodospad. Nie są jednak martwą dekoracją. Źródła nieustannie zmieniają swoje ujścia, zalewają nowe miejsca i porzucają stare. Jedne tarasy rosną, inne wysychają, a cały krajobraz jest przebudowywany przez wodę, skały, dwutlenek węgla i mikroorganizmy.

Skąd pochodzi woda Mammoth Hot Springs?
Historia zaczyna się od deszczu i śniegu padających w okolicznych górach. Woda wsiąka w podłoże, przemieszcza się przez szczeliny i dociera na znaczne głębokości. Tam zostaje ogrzana energią pochodzącą z aktywnego systemu magmowego Yellowstone.
Dokładne położenie źródła ciepła pod Mammoth Hot Springs nie zostało jednoznacznie ustalone. Jedna z możliwości wiąże je z rozległym systemem magmowym zasilającym kalderę Yellowstone. Druga zakłada istnienie mniejszego, położonego bliżej źródeł ciała magmowego. Znaczenie może mieć również tzw. korytarz tektoniczny Norris–Mammoth, czyli strefa uskoków i spękań łącząca okolice basenu gejzerów Norris z rejonem Mammoth.
Szczeliny pełnią funkcję naturalnej instalacji hydraulicznej. Umożliwiają wodzie krążenie w głąb podłoża, ogrzewanie się i ponowne wypływanie na powierzchnię. Drobne trzęsienia ziemi mogą otwierać niektóre kanały albo zatykać inne, zmieniając trasę przepływu.

Dlaczego potrzebny jest wapień?
Gorąca woda sama nie wystarczyłaby do zbudowania kamiennych tarasów. Mammoth Hot Springs zawdzięcza swój wygląd także skałom węglanowym występującym w podłożu.
Woda opadowa pochłania dwutlenek węgla z atmosfery i gleby. Powstaje słaby kwas węglowy, dzięki któremu może ona rozpuszczać wapień. Proces nie przypomina działania silnego laboratoryjnego kwasu – przebiega znacznie łagodniej, ale ma do dyspozycji ogromne ilości wody i bardzo dużo czasu.
Podczas wędrówki przez podłoże woda wzbogaca się w rozpuszczone związki wapnia i wodorowęglany. Następnie pod ciśnieniem przemieszcza się ku powierzchni, wykorzystując sieć szczelin.

Jak woda buduje trawertynowe tarasy?
Po wydostaniu się na powierzchnię warunki gwałtownie się zmieniają. Spada ciśnienie, woda zaczyna się ochładzać, a część rozpuszczonego w niej dwutlenku węgla ucieka do atmosfery. Można to porównać z otwarciem butelki wody gazowanej, choć proces zachodzący w źródle jest znacznie bardziej złożony.
Utrata dwutlenku węgla zaburza równowagę chemiczną roztworu. Węglan wapnia przestaje się w nim swobodnie mieścić i zaczyna się wytrącać. Minerał osadza się na podłożu, roślinach, mikroorganizmach oraz wcześniej powstałych warstwach osadu.
Z czasem tworzy się porowata skała nazywana trawertynem. Jest zbudowana głównie z węglanu wapnia, najczęściej występującego w postaci kalcytu, a miejscami także aragonitu.
Proces ten przypomina powstawanie nacieków jaskiniowych. Tam węglan wapnia odkłada się pod ziemią, tworząc stalaktyty, stalagmity i polewy. W Mammoth Hot Springs podobne reakcje chemiczne zachodzą na powierzchni.
Skąd biorą się kamienne schodki i baseny?
Woda płynąca po zboczu nie osadza trawertynu równomiernie. Na niewielkich nierównościach tworzą się mineralne progi. Zatrzymują one wodę, a za nimi powstają płytkie baseny.
Na krawędziach basenów przepływ jest szybszy, woda intensywniej oddaje dwutlenek węgla, a węglan wapnia wytrąca się szczególnie sprawnie. Progi rosną więc w górę i na boki, tworząc kolejne misy. Woda przelewa się przez ich krawędzie i buduje następne stopnie.
W efekcie powstaje system tarasów przypominający ogromne schody albo zastygłą kaskadę. Formy te mogą zmieniać się zauważalnie nawet w skali życia człowieka. Drewniane pomosty dla turystów trzeba czasem modyfikować, ponieważ aktywne źródła potrafią zalewać nowe fragmenty terenu i odkładać osad tam, gdzie wcześniej było sucho.
Dlaczego tarasy są kolorowe?
Świeżo wytrącony trawertyn jest zwykle biały lub kremowy. Żółte, pomarańczowe, zielonkawe i brunatne pasy są w dużej mierze dziełem termofili, czyli mikroorganizmów przystosowanych do życia w wysokiej temperaturze.
Ich rozmieszczenie zależy przede wszystkim od temperatury, składu chemicznego i szybkości przepływu wody. Przy najgorętszych ujściach żyją inne zespoły organizmów niż w chłodniejszych basenach położonych niżej. Dlatego zmiana temperatury wzdłuż strumienia może być widoczna także jako zmiana koloru.
Wśród mieszkańców tarasów znajdują się bakterie wykorzystujące związki siarki oraz organizmy przeprowadzające fotosyntezę. Tworzą one cienkie warstwy, maty i nitkowate skupienia pokrywające powierzchnię osadu.
Kolorów nie należy jednak przypisywać wyłącznie żywym organizmom. Znaczenie mogą mieć również produkty ich przemian, skład wody, związki żelaza oraz sposób, w jaki wilgotna powierzchnia odbija światło. Kolory to wspólne dzieło biologii, chemii i geologii.
Tarasy, które rodzą się i umierają
Mammoth Hot Springs nie jest nieruchomą formacją skalną. Podziemna sieć szczelin stale się zmienia. Kanał doprowadzający wodę może zostać zatkany przez osady mineralne, podczas gdy w innym miejscu otworzy się nowa droga przepływu.
Gdy źródło przestaje zasilać taras, kolorowe maty mikroorganizmów wysychają, a powierzchnia bieleje. Trawertyn szarzeje, kruszy się i zaczyna podlegać zwykłemu wietrzeniu. Tymczasem kilkanaście metrów dalej może właśnie powstawać nowa kaskada.
Obserwowany krajobraz jest więc jedynie chwilowym obrazem bardzo dynamicznego systemu. Fotografia wykonana po kilku latach może przedstawiać inną sieć strumieni, aktywnych basenów i suchych tarasów.
Liberty Cap – kamienna czapka wolności
Gorąca woda nie zawsze buduje rozległe schody. Jeżeli przez długi czas wypływa w jednym miejscu, osad może tworzyć stożek lub wieżę.
Najbardziej znanym przykładem jest Liberty Cap, wznoszący się na około 11 metrów. Powstał wokół ujścia źródła, które przez bardzo długi czas pozostawało w niemal tym samym miejscu. Kolejne porcje wody osadzały węglan wapnia, stopniowo podnosząc i pogrubiając stożek.
Dzisiaj źródło jest nieaktywne, ale kamienna wieża nadal pokazuje, jak długo i konsekwentnie musiała pracować woda. Nazwę nadano jej w 1871 roku, ponieważ kształtem przypominała spiczaste czapki będące symbolem wolności podczas rewolucji francuskiej.

Trawertyn starszy niż współczesne źródła
Dzisiejsze tarasy są jedynie fragmentem znacznie większego systemu. W okolicy występują rozległe, starsze pokrywy trawertynowe świadczące o tym, że działalność hydrotermalna wielokrotnie zmieniała położenie.
Na dawnej powierzchni tarasu zbudowano nawet część historycznej zabudowy Fort Yellowstone. Oznacza to, że miejsca wyglądające dziś na zwykły grunt mogą w rzeczywistości składać się z grubych, porowatych osadów pozostawionych przez dawne źródła.
Na starych tarasach powstają również zagłębienia i zapadliska związane z nierównomierną budową osadu oraz przepływem wody w jego wnętrzu.
Krajobraz ważny także dla ludzi
Mammoth Hot Springs miało znaczenie dla rdzennych mieszkańców regionu jeszcze przed utworzeniem parku narodowego. Szoszoni i Bannockowie pozyskiwali z tarasów biały materiał mineralny wykorzystywany jako pigment.
Później gorące źródła stały się atrakcją dla osadników i podróżnych. Wierzono, że kąpiele w wodzie mineralnej mogą pomagać w leczeniu różnych dolegliwości. Obecnie wchodzenie do źródeł i kąpiel na tarasach są zabronione. Delikatne formy trawertynowe łatwo zniszczyć, a gorąca woda i cienka skorupa osadu mogą stanowić poważne zagrożenie.
Podsumowując: Mammoth Hot Springs powstaje dzięki połączeniu kilku procesów: krążenia wód podziemnych, ciepła magmowego, rozpuszczania wapieni, ucieczki dwutlenku węgla, wytrącania minerałów oraz działalności mikroorganizmów.
Zdjęcie w zajawce: Canary Spring w Mammoth Hot Springs. Białe tarasy są zbudowane z trawertynu, a żółte i pomarańczowe pasy wyznaczają miejsca rozwoju termofilnych mikroorganizmów. Fot. Diane Renkin, National Park Service, domena publiczna


