Wygląda jak rzeźba niedźwiedzia, który pochylił głowę w stronę morza. Ma masywny tułów, wyraźne nogi i sylwetkę tak charakterystyczną, że trudno uwierzyć w jej naturalne pochodzenie. Roccia dell’Orso, czyli Skalny Niedźwiedź, góruje nad okolicami Palau w północnej Sardynii. Jego twórcami były procesy geologiczne, a jednym z kluczy do zrozumienia tej niezwykłej formy są tafoni, czyli zagłębienia, które potrafią zmienić pozornie jednolitą skałę w przestrzenną koronkę.
Roccia dell’Orso – granitowy symbol północnej Sardynii
Skalny Niedźwiedź znajduje się na przylądku Capo d’Orso, w regionie Gallura, niedaleko słynnego Szmaragdowego Wybrzeża. Z okolicy skały rozciąga się widok na morze i wyspy archipelagu La Maddalena. Sama formacja jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów miejscowego krajobrazu.
Podobieństwo do zwierzęcia najlepiej widać z odpowiedniej perspektywy. Z innej strony niedźwiedź staje się mniej oczywisty: zamiast znajomej sylwetki dostrzegamy nieregularną bryłę granitu, podcięcia i otwory.
Skała ma około 300 milionów lat. A niedźwiedź?
Granit budujący Roccia dell’Orso pochodzi z późnego paleozoiku i ma około 300 milionów lat. Powstał w związku z dawnymi procesami górotwórczymi, określanymi jako orogeneza waryscyjska, zwana również hercyńską.
Granit jest skałą magmową głębinową: tworzy się podczas powolnego stygnięcia i krystalizacji magmy we wnętrzu skorupy ziemskiej. Dopiero późniejsze odsłanianie skał i usuwanie przykrywających je warstw umożliwiło działanie procesów powierzchniowych. Regionalne opracowanie przyrodnicze wiąże powstanie sardyńskich granitów właśnie z intruzjami magmy, czyli jej wnikaniem w starsze skały, i powolnym krzepnięciem na głębokości.
Warto zatem rozdzielić dwa zegary. Pierwszy odmierza czas od powstania granitu. Drugi dotyczy jego modelowania po odsłonięciu na powierzchni. Dzisiejsza sylwetka niedźwiedzia jest znacznie młodsza od skały, z której powstała.
Czym są tafoni?
Tafoni to jamy i nisze rozwijające się w skałach wskutek wietrzenia. Niektóre mają rozmiary liczone w metrach, podcięte ściany i wystające nad otworem skalne daszki. Obok dużych zagłębień mogą występować drobniejsze, gęsto rozmieszczone zagłębienia przypominające plaster miodu.
Takie formy występują między innymi w granitach, piaskowcach i wapieniach. „Tafoni” to liczba mnoga; pojedyncze zagłębienie nazywa się „tafone”.
W przypadku Roccia dell’Orso rozwój licznych skalnych pustek i podcięć współtworzył charakterystyczną sylwetkę zwierzęcia. Niedźwiedź zawdzięcza więc swój wygląd również temu, czego w skale już nie ma.
Fot. Smarienka, CC BY-SA 4.0
Jak powstają skalne jamy?
Powstawanie tafoni wiąże się ze współdziałaniem różnych procesów, a ich znaczenie zależy od miejsca i rodzaju skały.
Jednym z ważnych mechanizmów jest wietrzenie solne. Woda zawierająca rozpuszczone sole wnika w drobne przestrzenie i szczeliny skały. Gdy warunki sprzyjają krystalizacji, rosnące kryształy mogą wywierać nacisk na ścianki tych przestrzeni. Powtarzające się procesy pomagają rozluźniać skałę, odspajać drobne fragmenty i uwalniać ziarna mineralne.
Znaczenie ma również to, którędy przemieszcza się wilgoć i gdzie odparowuje. Badania tafoni w piaskowcu, opublikowane w 2024 roku, wykazały, że większe odkładanie soli na tylnych ścianach nisz sprzyjało ich pogłębianiu. Pozornie chaotyczna forma może więc odzwierciedlać niewidoczne na pierwszy rzut oka drogi przepływu wody wewnątrz skały.
Badania prowadzone w różnych środowiskach wskazują także na rolę zmian temperatury, cech mineralnych i strukturalnych skały oraz organizmów zasiedlających jej powierzchnię i szczeliny. Wiatr może pomagać w usuwaniu luźnego materiału, lecz sam nie wyjaśnia całego procesu.
Co łączy Sardynię z Antarktydą?
Skalne nisze łatwo skojarzyć z rozgrzanym wybrzeżem lub pustynią. Tymczasem tafoni występują również na Antarktydzie, między innymi w granitach i gnejsach.
W badaniach porównujących Antarktydę, Sardynię i Australię wskazano na znaczenie obecności soli, suchych warunków oraz intensywnego parowania lub sublimacji – bezpośredniego przechodzenia lodu w parę wodną. Z kolei badania antarktycznych skał pokazują, że lokalnie istotne mogą być także zamarzanie i rozmarzanie wody oraz mikropęknięcia związane z właściwościami minerałów.
Tafoni stanowią zatem rodzinę podobnych form, których historię trzeba odczytywać z uwzględnieniem miejscowych warunków.
Niedźwiedź, który wskazywał drogę żeglarzom
Charakterystyczny przylądek był znany na długo przed rozwojem współczesnej turystyki. W II wieku naszej ery wymieniał go Klaudiusz Ptolemeusz. Widoczna od strony morza skała służyła żeglarzom jako punkt orientacyjny.
Z miejscem wiąże się również opowieść o przyciąganiu statków niczym przez wielki magnes. Należy ona do legend otaczających przylądek.
W 1993 roku Roccia dell’Orso została objęta ochroną jako pomnik przyrody. Jej znaczenie wykracza jednak poza geologię: niedźwiedź stał się symbolem Palau i trafił na miejski sztandar. Całkiem trwałe miejsce w lokalnej społeczności jak na skałę podlegającą nieustannemu niszczeniu.
Zdjęcie w zajawce: Tobiasz Helfrich, CC BY-SA 2.5, via Wikimedia Commons
