Z tego artykułu dowiesz się:
- jakie poziomy wodonośne występują na obszarze Warszawy i czym się charakteryzują,
- skąd mieszkańcy Warszawy czerpali wodę w przeszłości i jak rozwijał się system wodociągów,
- kiedy odkryto i zaczęto wykorzystywać wody oligoceńskie,
- jak obecnie pozyskiwana i oczyszczana jest woda oraz ścieki w Warszawie.
Hydrogeologia Warszawy
W Warszawie, a dokładniej w zachodniej jej części, można wyróżnić trzy główne poziomy wodonośne. Dwa z nich znajdują się w osadach czwartorzędowych, a jeden w utworach oligocenu.
Bardzo zasobny w wody poziom oligoceński występuje w całej niecce mazowieckiej i stanowi zbiornik o znaczeniu regionalnym. Są to wody o charakterze artezyjskim, o mineralizacji 300-550 mg/l. Należą do typu wód słodkich i zawierają jony wodorowęglanowy, chlorkowy, sodowy, wapniowy oraz magnezowy. W poziomie oligoceńskim występują wody najlepszej jakości i stanowią poziom strategiczny dla miasta.
W utworach czwartorzędowych wyodrębnia się dwa podstawowe poziomy wodonośne: niższy i wyższy. Niższy znajduje się w osadach przepuszczalnych powyżej iłów plejstoceńskich oraz najstarszych glin zwałowych i charakteryzuje się zwierciadłem napiętym (woda znajduje się pod ciśnieniem). Poziom wyższy leży ponad ginami zwałowymi zlodowacenia Odry i cechuje się zwierciadłem swobodnym. Wydajność obu poziomów jest zmienna.
Lokalnie istnieje też trzeci, najwyższy poziom (na głębokości 2-3 m), związany z przepuszczalnymi utworami leżącymi na najwyższych glinach (poziom glin zlodowacenia warty). Występują tu tzw. wody „zaskórne”, które w przeszłości były powodem znacznego zabagnienia niektórych obszarów dzisiejszej Warszawy. Mokradła dawały początek niektórym strumieniom płynącym ku Wiśle, np. rzeczce Bełczącej. Budowa sieci kanalizacyjnej spowodowała zdrenowanie tego poziomu, wody opadowe już nie zasilają obszarów dawnych mokradeł, lecz spływają kanałami ku Wiśle.
W obrębie doliny Wisły (wschodnia część Warszawy) istnieją plejstoceńskie poziomy wodonośne związane z osadami tarasów. Woda występuje w nich na głębokości 1,5-4 m. Poziomy te charakteryzują się znaczną odnawialnością i dużą wydajnością ujęć (do ponad 100 m3/h), ale też dużą podatnością na zanieczyszczenia.
Ten dość prosty obraz stosunków wodnych jest znacznie bardziej skomplikowany w obrębie garbu plioceńskiego, gdzie zaburzone warstwy osadów powodują nieciągłość czwartorzędowych poziomów wodonośnych, istnienie lokalnych zbiorników i dróg krążenia wód.
Wody czwartorzędowe charakteryzują się złą jakością, spowodowaną przez zanieczyszczenia, przede wszystkim antropogeniczne. Charakteryzują się ogólną mineralizacją do 1000 mg/l. Zawierają jony wodorowęglanowy, wapniowy i magnezowy. Miejscami notują za duże ilości żelaza i manganu (składniki naturalne) oraz siarczanów, chlorków, azotanów i amoniaku. Szczególnie dotyczy to prawobrzeżnej Warszawy. W niektórych częściach miasta ich użytkowanie jest niemożliwe.
Jak dawniej zaopatrywano miasto w wodę
Do połowy XIX w. korzystano w Warszawie jedynie ze źródeł i płytkich studni (przeważnie do 10 m głębokości), które bazowały głównie na najwyższych poziomach wód gruntowych. Jednak wody w nich nie było zbyt dużo i musiano dowozić ją z Wisły. Do studni o najlepszej wodzie należała, założona w XV wieku studnia „Słupska” przy ul. Rybaki, nieopodal ulicy Mostowej. Istniała do 1904 r. W 1878 r. dwutygodnik „Zdrowie” pisał, że woda jest smaczna, dobra i zawiera stosunkowo znaczną ilość substancji organicznych.
System wodociągów warszawskich prawdopodobnie zaczął powstawać w drugiej poł. XVI w. Pierwsze z nich to przede wszystkim ciągi drewnianych rur, które wykorzystywały siłę grawitacji. Przez kolejne dziesiątki lat system się rozwijał i obejmował nowe fragmenty miasta. System zaopatrywania w wodę obejmował publiczne studnie oraz ogólnodostępne skrzynie, tzw. naliwki. W pewnym okresie woda była dystrybuowana z cystern ustawionych przy ratuszu.
W latach 20. XIX wieku wiele wcześniej powstałych studni drewnianych zostało przebudowanych na studnie murowane z żelaznymi pompami. W połowie XIX wieku powstała sieć wodociągowa obejmująca centrum Warszawy. Woda pompowana była przez maszyny parowe z Wisły (z rejonu Siekierek za pomocą tzw. smoka) do osadników, skąd tłoczono ją do stacji filtrów. Mimo dużej wydajności pod koniec XIX w. wodociąg ten nie zaspokajał potrzeb ludności, gdyż woda była źle oczyszczana i w ciągu dnia nie dochodziła do wyższych pięter. Korzystano więc nadal ze studni ręcznie kopanych, często znajdujących się na terenach prywatnych.
W 1881 r. rozpoczęła się nowa era w zaopatrzeniu w wodę i wylewaniu nieczystości, kiedy to zaprojektowano i w ciągu 5 lat wykonano system poboru i rozprowadzenia wody oraz system kanalizacji ściekowej dla mieszkańców Warszawy. Wielka powódź w 1884 r., która spowodowała przesunięcie głównego nurtu Wisły i brak wody dla pomp czerniakowskich, zainicjowała regulację rzeki i budowę wałów. Skierowało to nurt w stronę pomp.
Sieć wodno-kanalizacyjną rozbudowywano do lat 20. XX w. System kanałów ściekowych wydłużył się z 10 km (1879 r.) do 180 km (1910 r.). Ścieki odprowadzano do Wisły. W 1930 r. wprowadzono dezynfekcję wody z pomocą chloru. W czasie okupacji w 1944 r. Niemcy wysadzili w powietrze Stację Pomp Rzecznych, a ze Stacji Filtrów wywieziono wszystkie urządzenia. Po II wojnie odbudowano i stopniowo rozbudowywano system wodociągów, budując nowe ujęcia i nowe linie wodociągów.
W 1897 roku po raz pierwszy dowiercono się w Warszawie do wód z piętra oligoceńskiego. Woda trysnęła z otworu na głębokości 217 m, wznosząc się 14,64 m ponad poziom terenu. Wydajność otworu była duża – 23 000 litrów/h. W ciągu kilku lat na obu brzegach Wisły wykonano jeszcze 16 otworów w celu pozyskania wody oligoceńskiej (głębokość od 158,6 do 264 m, wydajność 18-72 m3/h). Odwiercone były dla zakładów przemysłowych oraz dla elektrowni i gazowni miejskiej. Nie zasilano z tego poziomu wodociągów miejskich. Żadna ze studni oligoceńskich z tego pierwszego okresu już nie istnieje.
Na przełomie XIX i XX w. korzystano też z poziomu mioceńskiego, obfitego i wydajnego, gdzie jednak wody zabarwione są przez węgle brunatne. Czerpały stąd wodę elektrownia tramwajowa, gazownia, jeden z fortów warszawskich i zakłady chemiczne.
Jak wygląda to obecnie?
Dziś wody do celów użytkowych pobierane są z wód powierzchniowych (rzecznych), a w zasadzie spod dna Wisły i Zalewu Zegrzyńskiego oraz z poziomów czwartorzędowych i oligoceńskiego. Woda spod dna Wisły pompowana jest systemem drenów, który daje jej odpowiednią jakość niezależnie od jakości wody w rzece.
Z rzeki systemem podziemnych rur transportowana jest pod górę na wysoczyznę do Stacji Filtrów w centrum Warszawy. Tam jest uzdatniana i przesyłana do sieci przewodów rozprowadzających ją do mieszkańców miasta.
W rejonie tarasów Wisły woda eksploatowana jest z czwartorzędowych studni głębinowych w Powsinie, Zawadach, Falenicy, Radości, Starej Miłosnej, Wesołej; na Wysoczyźnie Warszawskiej – z poziomu czwartorzędowego oraz z poziomu oligoceńskiego (głębokość 170 – 250 m).
Z uwagi na zwiększającą się w okresie po II wojnie liczbę studni sięgających tego poziomu (w latach 80. XX w było ok. 150 studni) i intensywną eksploatację, a także spowodowanie przez nią obniżenia się poziomu o 50 m i powstanie leja depresyjnego obejmującego całą Warszawę, w latach 70. XX w. ograniczono pobór wód oligoceńskich (tylko dla przemysłu spożywczego i farmaceutycznego oraz celów pitnych).
Po poprawieniu się sytuacji, na początku lat 90. XX w. zaczęły powstawać w wielu dzielnicach Warszawy ogólnodostępne studnie, z których dziś każdy może pobierać wodę do celów spożywczych.
Komunalne ścieki warszawskie oczyszczane są obecnie przy pomocy drobnoustrojów w dwóch dużych biologicznych oczyszczalniach: „Czajka” na Białołęce po prawej stronie Wisły (od 1991 r.) oraz „Południe” niedaleko Siekierek na zachodnim brzegu Wisły (od 2006 r.).
Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:
- W Warszawie występują poziomy wodonośne związane z utworami czwartorzędowymi i oligocenem, a najcenniejsze jakościowo są wody oligoceńskie.
- Dawniej mieszkańcy korzystali głównie ze źródeł i płytkich studni, a rozwój wodociągów i kanalizacji następował stopniowo od XVI do XX wieku.
- Pierwszy otwór sięgający wód oligoceńskich wykonano w 1897 roku, a późniejsza intensywna eksploatacja tych wód doprowadziła do obniżenia ich poziomu.
- Obecnie Warszawa zaopatrywana jest w wodę pochodzącą wód powierzchniowych oraz wybranych poziomów wodonośnych, a ścieki oczyszczane są w dwóch dużych oczyszczalniach.
Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).
Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: A. Ładocha, 2025.
