Z tego artykułu dowiesz się:
- Jakie procesy geologiczne wpłynęły na ukształtowanie obecnej Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej;
- Jakie skały możemy spotkać na tym obszarze.
W jurze, ok. 170-155 mln lat temu, obszar dzisiejszej Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej znajdował się pod wodą – stanowił dno morza na obrzeżach wielkiego oceanu Tetydy.
W warunkach ciepłego klimatu nastąpił intensywny rozwój życia: w morzu zaroiło się od małżów, ramienionogów, jeżowców, dno kolonizowały gąbki, a na płytszych wodach – koralowce. W toni wodnej dominowały amonity i belemnity oraz pojawiały się gady morskie.
W tych warunkach, w wyniku chemicznego lub biochemicznego wiązania jonów wapnia obecnych w wodzie morskiej, a następnie wytrącania z ich udziałem minerałów, np. kalcytu czy aragonitu, powstawały szeroko rozpowszechnione na Ziemi skały osadowe – węglanowe, zwłaszcza wapienie. Olbrzymią rolę w tym procesie odgrywały różne organizmy: gąbki, ramienionogi, koralowce, szkarłupnie, mszywioły, niektóre grupy glonów, sinic i pierwotniaków.
Gromadzenie węglanu wapnia (CaCO3) następowało w postaci mineralnych szkieletów organizmów, było też efektem ich metabolizmu, a także odbywało się w wyniku sedymentacji w morzu drobnego mułu wapiennego i różnych ziaren węglanowych.
Powstałe w ten sposób na dnie morza osady o dużej miąższości ulegały procesom diagenezy, czyli przekształcaniu się osadu w twardą skałę. W wyniku tego powstawały różne skały wapienne z „uwięzionymi” w nich skamieniałościami dawnych zwierząt. Tworzenie się osadów przebiegało nieustająco przez wiele milionów lat, więc miąższość skał wapiennych wieku jurajskiego osiągnęła znaczne rozmiary (do kilkuset metrów).
Z końcem jury morze uległo znacznemu spłyceniu i w kredzie kilkakrotnie następowało jego krótkotrwałe wkraczanie i wycofywanie się. Na skałach jurajskich powstawały wtedy osady kredowe. Po regresji morza, na lądzie, w warunkach ciepłego i wilgotnego klimatu, następowały intensywne procesy erozji, denudacji oraz wietrzenia chemicznego i fizycznego (zjawiska krasowe).
Osady kredowe, leżące kiedyś na skałach jurajskich Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, zostały usunięte, a zachowały się jedynie na wschodnich obrzeżach Wyżyny. Selektywne rozpuszczanie wapieni przez wody atmosferyczne, o stosunkowo dużej zawartości dwutlenku węgla, doprowadziło do powstania obserwowanych dzisiaj form krasu powierzchniowego i podziemnego.
Najstarsze zjawiska krasowe pochodzą już z okresu kredowego, lecz wyraźne i szeroko rozpowszechnione dziś formy krasowe tworzyły się w paleogenie. Wtedy powstawały leje krasowe wypełnione charakterystycznymi czerwonymi lub zielonkawymi ilastymi utworami piaszczystymi tzw. piaskami formierskimi. Są one nierozpuszczalną pozostałością po usuniętych starszych jurajskich i kredowych skałach.
Odsłonięte, „wypreparowane” przez erozję, odporne na niszczenie, twarde wapienie skaliste w neogenie i czwartorzędzie podlegały intensywnym procesom krasowym. W ich efekcie zachowały się one w postaci pojedynczych lub ich zespołów skałek ostańcowych.
W masywach skalnych woda chemicznie „drążyła” korytarze, tworząc sieć kanałów jaskiniowych. Powierzchniowe wody odprowadzane były do systemu pustek podziemnych przez leje krasowe. Zachowane do dzisiaj formy krasowe, w tym jaskinie – sięgają swoim wiekiem schyłku neogenu, jednakże większość z nich powstała w czwartorzędzie i to w ostatnich kilkuset tysiącach lat jego trwania.
Na kształt Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej duży wpływ miały zjawiska tektoniczne, które towarzyszyły w neogenie wypiętrzeniu Karpat (orogeneza alpejska). Powstały wówczas w wapieniach jurajskich liczne formy tektoniczne – uskoki, rowy, zręby, doskonale widoczne w krajobrazie Wyżyny – jak np. wielki rów krzeszowicki koło Krakowa czy obrzeżający go od południa zrąb tenczyński.
Wraz z nadejściem ochłodzenia epoki lodowcowej, od około 900 tysięcy lat temu, warunki środowiska Wyżyny uległy całkowitej zmianie. Ponieważ lądolody nie wkraczały całą swoją masą na obszar Wyżyny, przebiegały tu procesy typowe dla przedpola lodowca.
Wyżyna przykryta została piaskami znoszonym przez wody wypływające z topniejących lądolodów. Piaski te, przewiewane później przez wiatr podlegały akumulacji eolicznej – tworzyły się wydmy, a miejscami – z nawiewanych drobnych pyłów eolicznych – lessy.
W występujących głównie w południowej części Wyżyny lessach wody opadowe wyrzeźbiły malownicze wąwozy.
Na obszarach znacznie obniżonych (np. u podnóża progu denudacyjnego – kuesty) następowało gromadzenie zmywanych z Wyżyny osadów wodnolodowcowych. Takiego pochodzenia są m. in. piaski słynnej Pustyni Błędowskiej.
Epoka lodowcowa pozostawiła na obszarze Wyżyny jeszcze inne świadectwa o dużym znaczeniu dla nauki: liczne kości zwierząt plejstoceńskich, znajdowane głównie w osadach jaskiń oraz ślady aktywności ludzkiej: palenia ognisk, narzędzia, nagromadzenia materiału wykorzystywanego do ich produkcji.
W holocenie, już po zakończeniu epoki lodowcowej, na obszarze Wyżyny następowało nadal gromadzenie osadów, tym razem głównie piasków tarasów zalewowych w wyniku akumulacyjnej działalności płynących tu dawniej rzek. Na skutek długotrwałego wypełniania osadami niżej położonych fragmentów terenu, obszary pomiędzy wzniesieniami wapiennymi zostały wyrównane i obecnie tworzą płaski lub lekko pofalowany krajobraz.
Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:
- W jurze, ok. 170-155 mln lat temu, obszar dzisiejszej Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej stanowił dno morza. Z tego okresu pochodzą skały węglanowe ze skamieniałościami;
- Osady kredowe na skutek erozji zostały usunięte, zachowały się jedynie na wschodnich obrzeżach Wyżyny;
- W neogenie i czwartorzędzie twarde wapienie skaliste podlegały intensywnym procesom krasowym.
Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).
Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Krzeczyńska, 2025.
