Masyw Śnieżnika wraz z rowem tektonicznym górnej Nysy Kłodzkiej, oddzielającym go od jego geologicznego bliźniaka, czyli masywu Gór Bystrzyckich i Orlickich, to prawdziwa skarbnica różnorodnych zagadnień związanych z rozwojem rzeźby terenu tej części Sudetów. Przyjrzyjmy się zatem wybranym miejscom, położonym blisko granicy tych dwóch jednostek geologicznych.
Z tego artykułu dowiesz się:
- jak powstały wybrane formy rzeźby terenu w rejonie Masywu Śnieżnika i rowu górnej Nysy Kłodzkiej;
- jakie procesy geologiczne i geomorfologiczne można obserwować przy Wodospadzie Wilczki, Pasterskich Skałach i na przełęczy Puchaczówka;
- z jakich skał zbudowany jest Masyw Śnieżnika i jakie ślady dawnych procesów geologicznych zachowały się w krajobrazie.
Wodospad Wilczki
Gdy wjeżdżamy do Międzygórza od zachodu, początkowo poruszamy się po lekko wznoszącej się równinie. Jedziemy jednak ku pasmu gór, które nagle wyrasta ponad nią. Krawędź górska, którą widzimy założona jest na uskoku ramowym rowu górnej Nysy Kłodzkiej.
Wzdłuż tego uskoku graniczą utwory dwóch różnych formacji geologicznych – osadów kredy górnej, wypełniających rów górnej Nysy Kłodzkiej oraz znacznie starszych skał metamorficznych Masywu Śnieżnika.
Góry takie jak Masyw Śnieżnika, wypiętrzone ponad otoczenie wzdłuż uskoków, nazywamy górami blokowymi. Ich dobrze widoczna krawędź jest porozcinana przez głęboko wcięte doliny potoków spływających z gór w kierunku przedpola. Jednym z nich jest potok Wilczka.
Potok tworzy w Międzygórzu piękny wodospad o wysokości 23 m, pod którym utworzył się skalny kanion. Całość stanowi jeden z najpiękniejszych obiektów tego typu w Sudetach i znakomity przykład do omówienia zagadnień geomorfologicznych, związanych z rozwojem górskich dolin rzecznych, typów erozji i genezy wodospadów.
Dolina Wilczki jest typową doliną górską o charakterze skalistego wąwozu, wciętego w otaczające zbocza do 30 m. Dolina jest wynikiem erozji wgłębnej, czyli stopniowego pogłębiania koryta potoku przez przetaczanie i wleczenie bloków skalnych, które przy tej okazji ulegają zaokrągleniu i stają się otoczakami.
Dno doliny jest wąskie, jej zbocza strome, a przekrój poprzeczny – w kształcie litery V. Jednocześnie prostolinijny przebieg doliny Wilczki świadczy o tym, że powstała ona na linii uskoku, wzdłuż którego gnejsy uległy skruszeniu i rozpadowi na bloki. Wykorzystywanie takich stref „osłabień” skały jest typowe dla dolin rzek górskich.
Sam skalny próg wodospadu, zbudowany z gnejsów twardszych niż otoczenie skalne, ulega stopniowemu niszczeniu poprzez zwalanie się głazów z jego stropu, zwłaszcza w czasie wzmożonych przepływów. Zjawisko to powoduje stopniowe cofanie się progu skalnego w górę doliny (taki rodzaj działalności rzeki nazywamy erozją wsteczną). Z czasem może ono doprowadzić do „przepiłowania” całego grzbietu górskiego.
U podstawy wodospadu Wilczki wytworzyło się obszerne zagłębienie dna – tzw. kocioł eworsyjny. Powstał on poprzez obracania przez strumień wody głazów, które wwiercają się w dno pod wodospadem.
Pasterskie Skały
Na wschodnim krańcu Idzikowa znajdują się Pasterskie Skały – grupa efektownych skałek, występujących w pobliżu kontaktu ze skałami metamorficznymi Masywu Śnieżnika. Zlokalizowane na szczycie wydłużonego wzgórza, mają formę płaskich, zorientowanych południkowo, stromo ustawionych ścian skalnych o wysokości 6-10 m, szerokości 8-20 m i grubości zaledwie 1,5-3 m.
Zbudowane są ze skał górnokredowych, stanowiących wypełnienie osadowe rowu górnej Nysy Kłodzkiej: zlepieńców i piaskowców idzikowskich. Są to osady dawnych delt rzecznych, utworzonych u wylotu dolin rzek rozwiniętych na obszarze metamorfiku Lądka-Śnieżnika. Rzeki te erodowały skały metamorficzne i składały materiał piaszczysty i żwirowy na przedpolu gór, w strefie brzegowej ciepłego i dość płytkiego morza, które w późnej kredzie (100 do 80 mln lat temu) opływało wyspy zbudowane ze skał magmowych i metamorficznych.
Najciekawsze jest jednak ułożenie warstw piaskowców i zlepieńców, jakie możemy zobaczyć w skałkach. Są one ustawione pionowo! Takie ułożenie warstw skalnych jest wynikiem ich poddarcia na uskokach oddzielających rów górnej Nysy Kłodzkiej od Masywu Śnieżnika.
Spod skałek roztacza się rozległy widok na rów górnej Nysy. Są one również znanym i opisywanym miejscem wspinaczkowym.
Przełęcz Puchaczówka
Tuż przed pierwszymi zabudowaniami Siennej od strony zachodniej znajduje się wylesiona przełęcz Puchaczówka (864 m n.p.m.). Oddziela ona pasmo Krowiarek od Masywu Śnieżnika, którego ostatnią kulminacją ku północy jest Czarna Góra (1206 m n.p.m.). Można z niej podziwiać rozległe widoki na Masyw Śnieżnika, Krowiarki oraz Góry Złote. Jest doskonałym punktem widokowym, z którego można studiować tworzenie się rzeźby górskiej.
Wyraźnie widoczne są spłaszczenia na grzbietach górskich rozcinane przez głęboko wcięte doliny rzeczne. Takie spłaszczenia są pamiątką po procesach wyrównywania krajobrazu w paleogenie i neogenie, a więc w przedziale od 2,6 do 65 mln lat temu. Procesy wietrzenia w ciepłym klimacie w czasie tych okresów oraz znoszenia materiału skalnego do obniżeń (tzw. denudacja) prowadzą z czasem do powstania równin denudacyjnych. Aktywność tektoniczna powoduje rozbicie takich spłaszczeń i ponowną fazę ich rozcinania przez rzeki – aż do powstania kolejnej równiny denudacyjnej.
Na obszarze gór ziemi kłodzkiej powstały trzy poziomy takich spłaszczeń, oddzielonych od siebie dzisiaj przez strome stoki. Najniższy poziom jest obecnie rozcinany przez doliny wciosowe.
Rejon przełęczy Puchaczówka stanowi fragment oligoceńskiego zrównania, które jest rozcięte doliną Konradowskiego Potoku. Po względem geomorfologicznym interesujący jest górny fragment doliny Konradowskiego Potoku, tzw. Przyrowie, gdzie można zaobserwować spłaszczenia na stokach rozcięte procesami erozyjnymi, a także nieckowate nisze niwalne, które powstały w plejstocenie jako zaczątki nigdy nie rozwiniętych lodowców górskich. Na przełęczy znajduje się kapliczka o owalnym kształcie, datowana na ok. 1781 r.
Odsłonięcie gnejsów śnieżnickich w dolinie Białej Wody
Po prawej stronie drogi nr 392 od Idzikowa do Siennej, w wysokiej na kilka metrów ścianie, odsłaniają się gnejsy, nazywane gnejsami śnieżnickimi. Jest to jedna z ważniejszych odmian skalnych budujących Masyw Śnieżnika. Są to gnejsy oczkowe, słojowe i soczewkowe.
Oczka i soczewki są zbudowane ze skaleni i kwarcu. Mają średnicę do 3-4 cm, są „opływane” przez nieregularne warstewki, zbudowane z kwarcu, skaleni i łyszczyków. Są to tzw. ortognejsy, czyli odmiana gnejsów powstająca w wyniku metamorfizmu i deformacji granitów (w odróżnieniu od paragnejsów, które są zmetamorfizowanymi piaskowcami). Widoczne w skale duże, zaokrąglone lub spłaszczone oczka skaleniowe są właśnie wynikiem zdeformowania dużych, regularnych kryształów skaleni w pierwotnych granitach.
Wokół odsłonięcia, na zboczach doliny Białej Wody, widoczne są rumosze skalne i nagromadzenia większych bloków skalnych o wielkości od 0,5 do 1 m. Są one wynikiem wietrzenia i rozpadu skałek gnejsowych w warunkach zimnego klimatu na przedpolu lądolodów plejstoceńskich. Sam lądolód skandynawski nie dotarł w Masyw Śnieżnika, ale jego wpływ, poprzez wietrzenie mrozowe, na powstawanie blokowisk i skałek będziemy jeszcze obserwować w wielu miejscach.
Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:
- Masyw Śnieżnika jest przykładem gór blokowych wypiętrzonych wzdłuż uskoków tektonicznych, a Wodospad Wilczki pokazuje działanie erozji rzecznej i procesy kształtujące doliny górskie;
- Pasterskie Skały są zbudowane z osadów kredowych, których warstwy zostały ustawione pionowo w wyniku ruchów tektonicznych związanych z powstaniem rowu górnej Nysy Kłodzkiej;
- W krajobrazie okolic Śnieżnika zachowały się ślady dawnych procesów denudacyjnych, erozyjnych i mrozowych. Jedną z ważniejszych odmian skalnych tego obszaru są gnejsy śnieżnickie.
Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).
Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Szadkowski, 2025.
