Kamieniołomy jurajskie

Z tego artykułu dowiesz się:
Jakie skały można zaobserwować w nieczynnych kamieniołomach północnej Jury;
Do czego te skały były wykorzystywane;
Co ciekawego można w tych kamieniołomach znaleźć.

Powszechnie znane i podziwiane krajobrazy jurajskie z ostańcami wapiennymi, roślinnością naskalną i kserotermiczną oraz ruinami zamków Orlich Gniazd stanowią główny atut turystyczny Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Znajdują się tu jednak też miejsca mniej znane, słabo eksponowane, które stanowią prawdziwy skarb geologiczny regionu. Są to wyrobiska nieczynnych już kamieniołomów, gdzie z odsłoniętych ręką ludzką ścian skalnych, jak z otwartej księgi, czytać można historię geologiczną tych miejsc. Stare wyrobiska zlokalizowane są w wielu miejscach na obszarze całej Jury Krakowsko-Częstochowskiej. W jej północnej części na uwagę zasługuje kilka poniżej zaprezentowanych.

Kamieniołom Warszawski

W kamieniołomie Warszawskim (GPS 50^o41’18,47”N, 19^o22’24,53”) koło Siedlca w gminie Janów wydobywano dawniej wapienie odznaczające się bardzo jasną, świetlistą barwą. Ze względu na ich wysokie walory estetyczne i dobre właściwości fizyczne wapienie te zostały wykorzystane jako płyty okładzinowe przy budowie gmachów Sejmu i Rady Ministrów w zburzonej po Powstaniu Warszawskim stolicy, a kamieniołom nazwano Warszawskim. Obecnie widoczne ciemnoszare zabarwienie skał wynika z przebiegających na powierzchni procesów wietrzenia. Po rozkruszeniu skały ukaże się jasna powierzchnia świeżego przełamu.

Skały te to wapienie detrytyczne, powstałe w głębszych strefach morza z osadzającego się na dnie drobnego materiału okruchowego. Są one ubogie w skamieniałości, za to spotkać w nich można liczne konkrecje krzemienne. Budująca je krzemionka pochodziła z igieł (spikul) krzemionkowych, stanowiących szkielet wewnętrzny gąbek, które na dnie morza tworzyły kolonijne, potężne budowle zwane biohermami.

W kamieniołomie znaleźć można dendryty manganowe (fot. 1), wyglądające jak odciski skamieniałości lub namalowane tuszem dzieła sztuki. Są to agregaty drobnych kryształków tlenków lub wodorotlenków manganu. Powstają w wyniku krystalizacji minerałów z roztworów wnikających w drobne pęknięcia w skale lub płaszczyzny międzyławicowe.

Kamieniołom Kielniki

Niedaleko zamku warownego w Olsztynie znajduje się malowniczy, chętnie odwiedzany przez turystów kamieniołom Kielniki (GPS 50^o44’45,45”N, 19^o17’19,13”). Występujące w nim skały to wapienie gruboławicowe, a także masywne wapienie skaliste, o jasnoszarej i kremowej barwie, tworzące miejscami charakterystyczne soczewkowate biohermy. Skały te pocięte są gęstą siecią uskoków, wyraźnie widocznych w zachodniej ścianie wyrobiska (fot. 2), powstałych w wyniku procesów tektonicznych.

W kamieniołomie występują liczne formy krasowe, takie jak leje krasowe, widoczne w ścianach wyrobiska i wypełnione osadami zwietrzelinowymi typu „terra rosa”, ocalałe na blokach skalnych fragmenty szaty naciekowej – polewy węglanowej i nacieków grzybkowych z systemu jaskiniowego zniszczonego podczas eksploatacji kamieniołomu, a także wykształcona na uskoku Jaskinia w Kielnikach.

W rumoszu skalnym zalegającym pod ścianami kamieniołomu znaleźć można skamieniałości – głównie gąbki i ramienionogi, lecz także pancerzyki krabów, pojedyncze człony łodyg liliowców, fragmenty jeżowców i sporadycznie amonity.

Kamieniołom Julianka (Janina)

Najciekawszym z punktu widzenia naukowego jest kamieniołom Julianka (Janina) (GPS 50^o45’41,36”N, 19^o28’39,01”) w Juliance. Najstarsze występujące w nim skały to miękkie, porowate wapienie uławicone z krzemieniami i liczną fauną – pokruszonymi fragmentami szkieletowymi różnych organizmów bezkręgowych i mumiami gąbek krzemionkowych. Ponad nimi występują wapienie masywne, których grubość dochodzi nawet do 20 m. W ich obrębie spotkać można bardzo liczne korale, tworzące niewielkie, przeważnie płożące kolonie o regularnej strukturze. Dostrzec je można w pierwszych skałach, wyłaniających się po lewej stronie podążając drogą w głąb kamieniołomu. Jest to jedyne stanowisko jurajskiej kopalnej rafy koralowej na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżynie Wieluńskiej.

Wapienie rafowe sąsiadują z miękkimi, kruchymi wapieniami z liczną fauną w postaci pokruszonych fragmentów szkieletów różnych organizmów. Skały te są poprzecinane cienkimi, pionowymi żyłami neptunicznymi widocznymi w północnej ścianie kamieniołomu (fot. 3). Są to szczeliny wypełnione młodszymi osadami dna morskiego, a ich obecność świadczy o procesach tektonicznych zachodzących tu już po utworzeniu się wapieni jurajskich.

W kamieniołomie występują też zielone piaski glaukonitowe i piaskowce z amonitami górnej kredy, czyli osadami znacznie młodszymi. Piaski te wypełniają stare leje krasowe, powstałe prawdopodobnie bezpośrednio przed transgresją morską kredy.

Eksploatacja na Jurze

Na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej, oprócz większych kamieniołomów, w ogromnej większości już nieczynnych, są też liczne niewielkie wyrobiska, niektóre nadal okresowo eksploatowane. Kamień na Jurze wydobywany był na potrzeby budownictwa, w celu wytwarzania kruszywa, a także dla przemysłu cementowego. Dawniej niemal przy każdym kamieniołomie znajdował się piec wapienniczy, w którym wypalano wapno. Szczyt rozkwitu pieców przypadł na okres między- i powojenny. Jednak wypalanie wapna taką metodą na dużą skalę powodowało znaczną degradację środowiska. Z czasem zaczęto ograniczać tę działalność i ostatnie piece zostały wygaszone w latach 70. XX w. Obecnie na Jurze można spotkać pozostałości po piecach w różnym stanie zachowania. Aby poznać ich historię warto zwiedzić rozpoczynającą się przy kamieniołomie na Złotej Górze w Częstochowie ścieżkę pn.: „Na tropie jurajskich wapienników”.

Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:

• Wapienie detrytyczne z kamieniołomu Warszawskiego odznaczają się wyjątkowo białą barwą i były wykorzystane do budowy gmachów Sejmu i Rady Ministrów;
• W kamieniołomie Warszawskim znaleźć można dendryty manganowe i konkrecje krzemienne tkwiące w ścianach;
• W kamieniołomie Kielniki zaobserwować można sąsiadujące ze sobą wapienie skaliste i uławicone, ślady procesów tektonicznych – uskoki i jaskinię uformowaną na jednym z nich;
• W kamieniołomie Julianka znajduje się jedno z ważniejszych stanowisk na Jurze, w którym odsłaniają się wapienie koralowcowe. Można tam również zaobserwować piaski formierskie.

Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).

Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Krzeczyńska, 2025.