Z tego artykułu dowiesz się:
Jakie skały powstały z osadów gromadzonych na dnie morza jurajskiego;
Jak powstały jurajskie ostańce skalne;
Jakie skamieniałości można znaleźć w skałach Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Góra Zamkowa koło Ogrodzieńca (inaczej Góra Janowskiego) (GPS 50o27’4,85”N, 19o33’12,97”E) to najwyższe wzgórze w regionie centralnej części Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Na jego wierzchołku znajduje się kilka zgrupowań ostańców masywnych wapieni skalistych. O skały te oparte zostały mury obronne wzniesionego za czasów Kazimierza Wielkiego Zamku Ogrodzieniec w Podzamczu. Budowla jest największą na Szlaku Orlich Gniazd magnacką twierdzą warowną (fot.1).

Fot. 1. Zamek Ogrodzieniec w Podzamczu. Fot. M. Krzeczyńska

Z najwyżej położonych punktów twierdzy rozciąga się szeroka panorama delikatnie pofalowanego terenu z wyższymi wzgórzami zwieńczonymi białymi, wapiennymi skałami. Wzgórza takie ciągną się długim pasmem od Krakowa po Częstochowę, decydując o wyjątkowym charakterze regionu.

Trzon wzgórz stanowią masywne wapienie skaliste, będące pozostałością po koloniach gąbkowo-sinicowo-bakteryjnych, tworzących potężne, podwodne budowle, zwane biohermami. Rozwijały się one na dnie istniejącego tu w późnej jurze (około 160-150 milionów lat temu) ciepłego morza szelfowego, osiągając niekiedy wysokość około 200 m (rys. 1.).

Rys. 1. Przekrój przez osady akumulowane na dnie morza jurajskiego

Wapienie skaliste powstawały w wyniku mineralizacji węglanowej organizmów tworzących kolonię – głównie gąbek krzemionkowych i towarzyszących im struktur cyjanobakteryjnych (sinicowych). W skałach tych często obserwuje się wapienne „mumie” gąbek krzemionkowych i zwapniałe naskorupienia sinicowe. Znajduje się w nich również wapienne skamieniałości (głównie muszle) innych organizmów (np. ramienionogów, małżów, ślimaków), które zadomowiły się w budowlach kolonijnych.

Budowle biohermalne często tworzyły zespoły zbudowane z wielu bioherm (tzw. zespoły biohermalne) o znacznej rozciągłości (do kilkunastu kilometrów), pomiędzy którymi znajdowały się rozległe obniżenia – baseny międzybiohermalne (rys. 2). Na obszarach pomiędzy biohermami, m.in. w basenach międzybiohermalnych, osadzały się różnorodne osady wapienne i margliste, z których powstały skały uławicone, często bogate w muszle swobodnie pływającej fauny morskiej lub w konkrecje krzemienne.

Rys. 2. Mapa zespołów biohermalnych i basenów międzybiohermalnych fragmentu Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Po ustąpieniu morza, czyli regresji, wyłonione spod powierzchni wody i odsłonięte spod młodszych skał (kredowych) wapienie jurajskie zostały wystawione na działanie czynników zewnętrznych: wiatru, mrozu i wody. Skały jurajskie poddawały się im w różnym stopniu i z różną prędkością. Stosunkowo miękkie i kruche skały basenów międzybiohermalnych, w tym wapienie uławicone „otulające” biohermy, ulegały niszczeniu najszybciej. Spod usuwanych wówczas osadów wyłaniały się znacznie odporniejsze wapienie skaliste bioherm. Procesy wietrzenia, erozji i denudacji przebiegały zatem selektywnie, prowadząc do „wypreparowania” masywnych wapieni skalistych (tzw. „twardzieli”). Ostateczną formę nadały skałom procesy krasowe, powodujące chemiczne rozpuszczanie głównego składnika skał wapiennych – węglanu wapnia. Zaokrągliły one krawędzie skał, poszerzyły szczeliny, wyrzeźbiły rowki i zagłębienia na ich powierzchni. Wapienne ostańce skalne są obecnie najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (fot. 2).

Fot. 2. Skała Wielbłąd na Górze Zamkowej w Podzamczu. Fot. M. Krzeczyńska

Góra Zamkowa w Podzamczu należy do zespołu biohermalnego Ogrodzieńca, podobnie jak kilka innych widocznych wokół, nieco niższych wzniesień. Na jednym z nich – Górze Birów, znajduje się zrekonstruowane grodzisko wczesnośredniowieczne.

Zamek na Górze Zamkowej w Ogrodzieńcu jest jednym z kilkunastu średniowiecznych warowni obronnych zbudowanych w oparciu o wapienne ostańce wieńczące wzniesienia jurajskie. Wszystkie one opierały swoją konstrukcję na masywnych wapieniach skalistych, występujących na obszarze od Krakowa do Częstochowy.

Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:

  • Ostańce (twardziele) skalne Jury Krakowsko-Częstochowskiej zbudowane są z masyw-nych wapieni skalistych;
  • Skały te są pozostałością po podwodnych kolonijnych budowlach gąbkowo-sinicowo-bakteryjnych – biohermach, rozwijających się na dnie jurajskiego morza około 160-150 mln lat temu;
  • Wapienie skaliste są odporne na czynniki zewnętrzne i zostały odsłonięte spośród ota-czających je wcześniej, łatwo ulegających zniszczeniu skał – głównie wapieni uławico-nych;
  • Ostateczną formę nadały twardzielom procesy krasowe;
  • Najczęściej spotykanymi skamieniałościami w tych skałach są mumie gąbek oraz musz-le ramienionogów, małżów, ślimaków.

Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).

Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Krzeczyńska, 2025.