Grzęda Mirowsko-Bobolicka: wyjątkowe miejsce na jurze

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jak powstała i z jakich skał jest zbudowana Grzęda Mirowsko-Bobolicka;
• Jakie zbiorowiska roślinne są charakterystyczne dla stanowisk takich jak grzęda;
• Dlaczego Jaskinia Stajnia jest bardzo istotnym stanowiskiem geologicznym, paleonto-logicznym, antropologicznym oraz archeologicznym.

Jednym z ciekawszych miejsc środkowej części Jury Krakowsko-Częstochowskiej jest kompleks skalny Grzędy Mirowsko-Bobolickiej, rozciągający się równoleżnikowo na odcinku około 1300 m. Na dwóch jego krańcach wzniesiono w średniowieczu zamki warowne zespołu zamków Orlich Gniazd, które do naszych czasów dotrwały w postaci ruin. Obecnie jeden z zamków – w Bobolicach (GPS 50^o36’47,83”N, 19^o29’34,68”E) został zrekonstruowany, a drugi – w Mirowie (GPS 50^o36’52,19”N, 19^o28’30,41”E) jest w trakcie odbudowy. Cały teren, włącznie ze skałami łączącymi warownie, jest własnością prywatną, został ogrodzony i jest udostępniany do zwiedzania za odpłatnością. Zwiedzać można również Zamek w Bobolicach, którego wnętrza oddają charakter dawnej, średniowiecznej budowli (fot. 1).

Skały łączące obydwa zamki to wapienie skaliste, będące pozostałością kolonijnych budowli gąbkowo-sinicowo-bakteryjnych, powstałych na dnie jurajskiego morza około 160-150 mln lat temu (więcej na ten temat znajdziesz w wycieczce pt.: Jak powstały ostańce skalne Jury Krakowsko-Częstochowskiej). Skały te, jako znacznie odporniejsze na czynniki atmosferyczne od skał je otaczających, oparły się wietrzeniu i stanowią obecnie charakterystyczny element krajobrazu jurajskiego (fot. 2). Z właściwości fizycznych tych skał korzystali średniowieczni budowniczowie, opierając o nie mury wznoszonych warowni.

Ciekawym obiektem, odsłoniętym podczas prac rekonstrukcyjnych zamku Bobolice, jest skalna brama, zwana Bramą Bobolicką lub Bramą Laseckich – od nazwiska obecnych właścicieli, którzy odbudowali zamek (fot. 3). Jest to ostaniec zbudowany z wapienia skalistego, o dość wyraźnym uławiceniu, długości ok. 8 m i wysokości 3–4 m. Jego obecna forma jest efektem współdziałania procesów wietrzenia i erozji. Owalny kształt i charakterystyczne zaokrąglenia na ścianach bramy wskazują, że dawniej stanowiła ona fragment koryta podziemnej rzeki. W skale przed bramą zauważyć można pozostałości wykutych w niej schodów, które prawdopodobnie prowadziły do zamku.

Grzęda Mirowsko-Bobolicka, podobnie jak wiele innych wzniesień jurajskich, ma asymetryczną budowę. Południowe zbocza grzędy są bardzo łagodne, a na nasłonecznionych stokach, wśród wapiennych skałek, dominują murawy kserotermiczne. Liczne zagłębienia i półki skalne, w których gromadzi się cienka warstwa próchnicy, są siedliskiem roślin naskalnych (fot. 4-5). W większych szczelinach skalnych osiedlają się niektóre krzewy, między innymi irgi i jałowce.

Te wapienio- i ciepłolubne zbiorowiska murawowo-ziołoroślowe są siedliskami o dużym bogactwie gatunkowym, a wiele spośród występujących tu roślin zalicza się do rzadkich i zagrożonych w skali Polski. Z dużą różnorodnością florystyczną związana jest bogata fauna bezkręgowców, m. in. chrząszczy i muchówek. W sąsiedztwie grani grzędy poprowadzona jest ścieżka, zapewniająca piękne panoramy.

Po północnej stronie wzniesienia okazale prezentują się pionowe ściany skalne, dochodzące nieraz do 20 m wysokości, a ich fantazyjne kształty są wynikiem zachodzenia procesów tektonicznych i krasowych. Z uwagi na niemal stałe zacienienie, po tej stronie grzędy rozwijają się rośliny unikające słońca, takie jak mchy i paprocie. Poprowadzona u podnóża skał ścieżka doprowadza do Jaskini Stajnia (fot. 6).

Jest to niewielka jaskinia, mierząca jedynie 36 m długości, rozwinięta na dwóch skrzyżowanych pęknięciach skalnych. Pomimo niewielkich rozmiarów posiada potężny otwór o szerokości 3 m i wysokości aż 8 m, usytuowany w północno-wschodniej części Grzędy Mirowsko-Bobolickiej, w skale zwanej „Skałą z Grotą”. Jaskinia jest pozioma i widna praktycznie do końca szerokiego, 23-metrowego korytarza dzięki istnieniu drugiego, wyżej położonego otworu. Powierzchnię ścian jaskini pokrywają liczne wymycia, jamki i zagłębienia – typowe formy rzeźby krasowej. Prawdziwym skarbem tej jaskini nie są jednak jej formy krasowe, lecz osady namuliska.

Na podstawie osadów jaskiniowych i spotykanych w nich znalezisk możemy w dużym stopniu odtworzyć zmiany środowiska w plejstocenie oraz określić ślady bytności człowieka neandertalskiego i współczesnego. Dzięki szacie naciekowej datuje się wiek zmian klimatycznych. Odnajdowane w osadach jaskiniowych ślady palenisk, nagromadzenia kości, narzędzia krzemienne, naczynia ceramiczne i obiekty kultu stanowią otwartą księgę dziejów ludzi. Forma osadów skalnych – ostrokrawędzista lub ogładzona – świadczy o warunkach klimatycznych wcześniej tu panujących. Gruz ostrokrawędzisty to efekt wietrzenia mrozowego skał wapiennych w zimnym, peryglacjalnym klimacie. Ogładzone wapienie znajdowane w osadach jaskiń powstały w wyniku wzmożonego zachodzenia wietrzenia chemicznego – procesów krasowych, którym sprzyja ciepły i wilgotny klimat.

O ciepłych warunkach klimatycznych świadczy też udział próchnicy w osadach. Jaskinie są więc cennym źródłem wiedzy zarówno geologicznej, paleontologicznej, antropologicznej oraz archeologicznej i jako takie stanowią nasze dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe. Zachowanie ich zatem w nienaruszonej formie jest niezwykle istotne dla poznania zarówno historii człowieka, jak i otaczającego nas środowiska.

Najstarsze osady w jaskiniach – czerwone gliny typu „terra rosa”, powstały miliony lat temu w paleogenie, w warunkach klimatu tropikalnego, jako pozostałość po intensywnym krasowieniu skał. W Jaskini Stajnia wykopaliska jeszcze nie dotarły do tego poziomu. Osady takie znajduje się w innych jaskiniach w zagłębieniach i szczelinach dna.

Najniżej w profilu namuliska znajdują się osady pochodzące prawdopodobnie sprzed ok. 132-115 tys. lat – z interglacjału eemskiego, okresu międzylodowcowego, w którym panował na naszych terenach klimat ciepły, podobny do dzisiejszego. W okresie zlodowacenia Wisły (ok. 115-11.700 tys. lat temu) klimat znów się oziębił i na te tereny wkroczył zimny step mamuci, a wraz z nim przybyły wielkie ssaki plejstoceńskie. Stanowiły one doskonałą zdobycz dla neandertalczyków, których ślady bytności, podobnie jak plejstoceńskich zwierząt, odnajdowano w wielu okolicznych jaskiniach. Wraz z końcem plejstocenu na skutek zmian klimatycznych, a także łowiectwa, większość dużych ssaków plejstoceńskich wymarła.

Znaleziska w Jaskini Stajnia przyniosły jej sławę międzynarodową. Odkryto tu bowiem zęby trzonowe i przedtrzonowe, określone jako należące do neandertalczyka i znalezione w warstwach datowanych na 49-53 tys. lat oraz na ponad 46 tys. lat. Odkrycie ma o tyle wielką wagę, że jest to pierwsze znalezisko bezpośrednich szczątków neandertalczyka na północ od Karpat. Dotychczas znajdowane były jedynie ślady jego bytności w postaci narzędzi. Co ciekawe, część z zębów nosi ślady używania prawdopodobnie wykałaczki. To dzięki tym odkryciom Jaskinia Stajnia już stała się jednym z najcenniejszych neandertalskich stanowisk w Polsce.

W namulisku znaleziono prócz tego wiele śladów działalności neandertalczyków. Należą do nich przede wszystkim liczne przedmioty krzemienne. Ciekawym odkryciem było nagromadzenie buł krzemiennych nie występujących naturalnie w tej jaskini, co świadczy o tym, że pełniła ona najprawdopodobniej rolę „magazynu” surowca do produkcji narzędzi. W osadach jaskini znaleziono również kości typowych przedstawicieli dużych ssaków plejstoceńskich (duży ząb mamuta i żuchwę niedźwiedzia jaskiniowego), a także ślady paleniska.

Kolejne istotne wydarzenia odnotowane w zapisie kopalnym to ślady pobytu człowieka współczesnego Homo sapiens z okresu późnego paleolitu, sprzed około 40-8 tys. lat. Ze znacznie późniejszych czasów – okresu neolitu (młodszej epoki kamienia), ok. 4,5 tys. lat temu – pochodzą znalezione fragmenty ceramiki sznurowej, a następnie średniowiecznej.
Ścieżka prowadząca u podnóża skał łączy się na krańcach grzędy ze ścieżką biegnącą jej granią. Poza turystami jest ona uczęszczana przez licznie odwiedzających grzędę wspinaczy skałkowych.

O zamkach: mirowskim i bobolickim krążą liczne legendy, lecz to już oddzielna opowieść.

Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:

• Skały budujące Grzędę Mirowsko-Bobolicką to wapienie skaliste powstałe na dnie ju-rajskiego morza około 160-150 mln lat temu;
• Wapienie skaliste jako odporniejsze na czynniki atmosferyczne, zostały „wypreparo-wane” spośród otaczających je skał;
• Duża wytrzymałość wapieni skalistych umożliwiła wspieranie na nich murów warowni średniowieczni;
• Na podstawie osadów jaskiniowych i spotykanych w nich znalezisk można w dużym stopniu odtworzyć zmiany środowiska w plejstocenie oraz określić ślady bytności człowieka neandertalskiego i współczesnego;
• Jaskinia Stajnia jest jedynym stanowiskiem w Polsce, w którym odkryto szczątki czło-wieka neandertalskiego; są to zęby pochodzące od różnych osobników, datowane na ponad 46 tys. lat;
• W Jaskini Stajnia znaleziono również ślady pobytu człowieka współczesnego Homo sapiens z okresu późnego paleolitu, sprzed około 40-8 tys. lat, neolitu, sprzed ok. 4,5 tys. lat temu oraz średniowiecza.

Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwoj-dziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).

Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturysty-ka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Krze-czyńska, 2025.