Krasowe rozmaitości Rezerwatu Parkowe

Z tego artykułu dowiesz się:
Jakiego typu wywierzyskami są występujące w rezerwacie źródła;
Dlaczego źródła te są istotnym elementem lokalnego środowiska;
Jaką wartość prezentuje Grota Niedźwiedzia zlokalizowana w zboczach Doliny Wiercicy;
Czego pozostałością są najbardziej spektakularne formacje skalne rezerwatu;
Co można odczytać ze ścian skalnych Kamieniołomu Amerykan.

Źródła i górny bieg rzeki Wiercica wraz z otaczającymi je wzgórzami to obszar utworzonego w 1957 roku Rezerwatu Parkowe. Odznacza się on wyjątkowymi walorami krajobrazu, ukształtowanego w dużej mierze przez procesy krasowe. Wiercica płynie tu malowniczą doliną, porośniętą bukowymi lasami, w której zboczach licznie odsłaniają się wapienne skałki.

W obrębie doliny zlokalizowane są trzy źródła, dające początek rzece. Wszystkie trzy są wywierzyskami szczelinowo-krasowymi, zasilanymi przez wody opadowe i roztopowe. Wnikając w podłoże, wypełniają one systemy podziemnych kanałów i szczelin w skałach wapiennych i grawitacyjnie wypływają na powierzchnię.

W najwyżej położonych źródłach Zygmunta (GPS 50^o41’13,49”N, 19^o24’48,47”E) (fot. 1) woda wypływa bezpośrednio ze szczelin skalnych. Nieco niżej znajdują się źródła Elżbiety (GPS 50^o41’17,98”N, 19^o24’42,28”E) (fot. 2), w których woda wybija z dna pokrytego warstwą piasku, spoczywającego na skrasowiałych skałach wapiennych. Do powstałego strumienia wkrótce dołącza potok Młynówka, wypływający ze Źródła Spełnionych Marzeń (GPS 50^o41’52,39”N, 19^o25’26,95”E) (fot. 3).

Zimne – o temperaturze około 10°C – źródła są środowiskiem wodnym skupiającym wiele zimnolubnych form reliktowych z czasów epoki lodowcowej, takich jak bezkręgowiec wypławek alpejski, podobny do krewetki kiełż zdrojowy i niewielki ślimak – źródlarka karpacka. Wody te odznaczają się doskonałą jakością, docenianą od dawna przez okolicznych mieszkańców. W połowie XIX w. z wykorzystaniem wód Wiercicy założono tu najstarszą w Europie pstrągarnię.

Na wzniesieniu powyżej Doliny Wiercicy znajdują się jeszcze okresowo czynne źródła – Ostrężnickie Źródła Zdarzeń (GPS 50^o40’33,04”N, 19^o24’1,61”E). Wypływ wód pojawia się tu i ustaje bez określonego rytmu, a jego aktywność trwa od kilku do kilkunastu miesięcy. Pozostałością po obfitych dawniej strumieniach jest obecnie sucha dolina, ciągnąca się od Ostrężnika do Źródeł Zygmunta.

Rozsiane wzdłuż całej Doliny Wiercicy wapienne skałki wyrzeźbione przez procesy krasowe nadają jej szczególnego uroku. W jednej z nich, na krzyżujących się szczelinach, poszerzonych przez wody krążące w masywie skalnym, wykształciła się jaskinia – Grota Niedźwiedzia (GPS 50^o41’53,46”N, 19^o25’35,8”E). Jest to obiekt o znaczącej wartości naukowej – paleontologicznej i archeologicznej. W pokrywającym dno namulisku odkryto ślady obozowiska, kości zwierząt plejstoceńskich oraz liczne zabytki kultury materialnej ludzi pierwotnych sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat. Jaskinia jest pozbawiona ciekawej szaty naciekowej, a jej główną atrakcją turystyczną jest potężny otwór wejściowy o wymiarach 5 na 7 m (fot. 4).

Do najciekawszych form skalnych rezerwatu należą położone powyżej Doliny Wiercicy skałki Brama Twardowskiego i Diabelskie Mosty. Są to typowe ostańce zbudowane z wapienia skalistego, którym procesy krasowe nadały szczególną formę. Brama Twardowskiego (GPS 50^o41’23,25”N, 19^o24’14,24”E) (fot. 5) to okno skalne, będące najprawdopodobniej zachowanym fragmentem korytarza istniejącego tu kiedyś systemu jaskiniowego. Diabelskie Mosty (GPS 50^o40’59,73”N, 19^o24’36,78”E) to zespół ostańców mających postać otwartych od góry szczelin. Kiedyś były one typowymi szczelinowymi korytarzami jaskiniowymi, których stropy z czasem uległy zawaleniu. Ściany skalne Diabelskich Mostów osiągają 15 m wysokości.

Poetyckie nazwy spotykane w Rezerwacie Parkowe nadał skałkom, źródłom i stawom Zygmunt Krasiński, który w połowie XIX w. bywał tu w dworku zakupionym przez swojego ojca. Obecnie mieści się w nim Muzeum im. Z. Krasińskiego, będące filią Muzeum Częstochowskiego.

W Rezerwacie Parkowe znajduje się jeszcze jeden ciekawy obiekt geologiczny. Jest to Kamieniołom Amerykan (GPS 50^o42’10,94”N, 19^o25’56,35”E) (fot. 6) – ściana skalna dawnego wyrobiska, w której można zaobserwować skutki dawnych procesów geologicznych. W odsłonięciu widoczne są warstwy jednorodnych wapieni mikrytowych, pozbawionych jakichkolwiek skamieniałości. Tworzyły się one w spokojnych, głębokich wodach jurajskiego morza z drobnego mułu wapiennego. Powyżej leżą osady z wyraźnie widocznymi, ostrokrawędzistymi blokami i okruchami wapiennymi o różnej wielkości. Są one pozostałością potężnego podwodnego osuwiska – spływu grawitacyjnego sprzed ok. 160 mln lat, wywołanego być może wstrząsem tektonicznym. Z górnych partii podwodnych kolonijnych budowli gąbkowych (tzw. bioherm) oderwał się duży pakiet skał i w formie „lawiny gruzu” zsunął się po jej zboczu do podstawy wzniesienia. O takim przebiegu zdarzeń świadczy m.in. szczegółowa analiza położenia mumii gąbek płożących, które znajdowane w blokach brekcji są często ułożone w pionie, niezgodnie z ich pozycją przyżyciową.

Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:

• Źródła Wiercicy są wywierzyskami szczelinowo-krasowymi, zasilanymi przez wody opadowe i roztopowe, które wnikają w skały wapienne i krążą szczelinami zanim wypłyną na powierzchnię;
• W zimnych wodach tych źródeł żyją zimnolubne formy reliktowe z czasów epoki lodowcowej;
• W Rezerwacie Parkowe znajdują czynne okresowo Ostrężnickie Źródła Zdarzeń
• W Grocie Niedźwiedziej odkryto ślady obozowiska o znaczącej wartości naukowej: kości zwierząt plejstoceńskich oraz liczne zabytki kultury materialnej ludzi pierwotnych sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat;
• Spektakularne skały: Brama Twardowskiego i Diabelskie Mosty są pozostałością korytarzy istniejących tu dawniej jaskiń;
• W Kamieniołomie Amerykan widoczne są ślady podwodnego osuwiska sprzed wielu milionów lat.