Co łączy lizanie skał, mierzenie tempa spływania smoły, wytwarzanie diamentów z tequili i zakopywanie bawełnianej bielizny? Wszystkie te czynności stały się elementami badań wyróżnionych Ig Noblami – nagrodami za osiągnięcia, które najpierw śmieszą, a potem skłaniają do myślenia.
Ig Noble bywają nazywane „Antynoblami”, ale określenie to łatwo wprowadza w błąd. Wiele nagrodzonych prac to rzetelne badania naukowe, tyle że dotyczące pytań niecodziennych, zabawnych albo pozornie błahych. Zdarzały się również wyróżnienia o charakterze satyrycznym, przyznawane za twierdzenia pseudonaukowe lub szczególnie osobliwe decyzje. Te dwie grupy zdecydowanie warto odróżniać.

Majtki w służbie gleboznawstwa
Podczas 36. ceremonii Ig Nobli, która odbyła się 3 września 2026 roku w Zurychu, po raz pierwszy przyznano nagrodę w dziedzinie gleboznawstwa. Otrzymali ją Franz Bender, Marcel van der Heijden, Atlant Bieri i Pia Viviani za projekt polegający na zakopywaniu bawełnianej bielizny w glebie.
Zgodnie z oficjalnym uzasadnieniem nagrody badacze zakopali tysiąc jednakowych par majtek w ponad 25 krajach, a następnie wykopali je po dwóch miesiącach. Projekt wyrósł z wcześniejszej szwajcarskiej inicjatywy nauki obywatelskiej, w której około tysiąca uczestników umieściło w ogrodach, na łąkach i polach ponad dwa tysiące par bawełnianej bielizny.
Bawełna składa się przede wszystkim z celulozy. Dla wielu mikroorganizmów glebowych stanowi ona źródło węgla i energii. Jeżeli gleba jest biologicznie aktywna, materiał stopniowo zanika – czasami po kilku tygodniach z majtek pozostają niemal wyłącznie gumka, szwy i strzępy tkaniny.
Nie oznacza to, że wygląd wykopanej bielizny może zastąpić pełną analizę gleby. Tempo rozkładu zależy również od temperatury, wilgotności, odczynu, sposobu użytkowania terenu i składu zespołu mikroorganizmów. Taki test może jednak w prosty, tani i wyjątkowo obrazowy sposób zwrócić uwagę na biologiczne życie gleby. Rezultat jest przy tym znacznie łatwiejszy do pokazania niż tabela wyników laboratoryjnych – nawet jeśli nie zawsze nadaje się do prezentacji przy obiedzie.
Dlaczego geolodzy liżą skały?
W 2023 roku Ig Nobla z chemii i geologii otrzymał Jan Zalasiewicz, brytyjski geolog i paleontolog polskiego pochodzenia. Nagrodzono jego esej „Eating Fossils”, w którym opisał historię oraz praktyczne znaczenie lizania skał i skamieniałości.
Brzmi to jak terenowa inicjacja studentów geologii, ale metoda ma racjonalne podstawy. Zwilżona powierzchnia skały odbija światło inaczej niż sucha, dzięki czemu lepiej widać jej barwę, uziarnienie i niektóre szczegóły budowy. Dawniej badacze wykorzystywali także smak: halit jest słony, sylwin może być słonogorzki, a niektóre minerały łatwo rozpoznawano właśnie za pomocą języka.
Lizanie pomagało również odróżniać drobne fragmenty kości kopalnych od podobnie wyglądających okruchów skał. Porowata powierzchnia kości może na moment przywrzeć do wilgotnego języka, podczas gdy wiele skał pozostaje gładkich.
Nie jest to jednak zachęta do degustowania przypadkowych okazów. Minerały mogą zawierać arsen, ołów, rtęć albo inne toksyczne pierwiastki. Na powierzchni próbek mogą się również znajdować odczynniki, środki konserwujące i zwyczajne zabrudzenia. Współczesna geologia dysponuje bezpieczniejszymi metodami, a terenowego rozpoznawania smakiem nie należy stosować bez wiedzy o badanym materiale.
Diamenty z tequili
W 2009 roku Ig Nobla z chemii otrzymali Javier Morales, Miguel Apátiga i Victor Castaño za wytworzenie diamentów z cieczy – konkretnie z tequili.
Badacze nie wrzucili jednak butelki do prasy i nie wyjęli pierścionka. Tequilę podgrzano, a powstające pary skierowano do aparatury służącej do chemicznego osadzania z fazy gazowej. W odpowiednich warunkach atomy węgla pochodzące z alkoholu i innych związków organicznych utworzyły na podłożu cienką warstwę złożoną z mikroskopijnych kryształów diamentu.
Kluczowe okazały się proporcje wodoru, tlenu i węgla w parze. Podobny efekt można uzyskać z innych mieszanin zawierających odpowiednie związki węgla. Tequila stała się jednak szczególnie wdzięcznym surowcem do demonstracji.
Wytworzony materiał nie nadawał się na kamienie jubilerskie. Diamentowe powłoki mogą natomiast zwiększać odporność narzędzi na zużycie, odprowadzać ciepło z elementów elektronicznych oraz znajdować zastosowanie w czujnikach i urządzeniach optycznych. W tym przypadku trunek z agawy wniósł więc do nauki coś więcej niż chwilową poprawę nastroju.

Eksperyment, w którym trzeba czekać latami na jedną kroplę
W 2005 roku Ig Noblem z fizyki wyróżniono eksperyment kropli paku prowadzony na Uniwersytecie Queensland w Australii.
Eksperyment rozpoczął w 1927 roku fizyk Thomas Parnell. Podgrzany pak – bardzo lepki materiał powstający między innymi podczas przeróbki smoły – umieszczono w lejku i pozostawiono do ustabilizowania. W 1930 roku otwarto odpływ. Od tego czasu materiał spływa tak wolno, że pomiędzy kolejnymi kroplami upływa zwykle kilka lub kilkanaście lat.
Pak w temperaturze pokojowej wygląda i zachowuje się jak ciało stałe. Można go rozbić uderzeniem młotka. W odpowiednio długiej skali czasu płynie jednak jak ciecz o ogromnej lepkości. Eksperyment pokazuje, że granica między ciałem stałym a cieczą nie zawsze jest tak oczywista, jak podpowiada codzienne doświadczenie.
Co zabawne, przez dziesięciolecia nikt nie zobaczył chwili odrywania się kropli. Opiekun eksperymentu John Mainstone kilkukrotnie ją przegapił, a podczas jednego z oczekiwanych zdarzeń zawiódł system rejestracji. Sam eksperyment stał się więc nie tylko demonstracją lepkości, lecz także niezwykle długim ćwiczeniem z cierpliwości.

Człowiek biegający po wodzie – pod warunkiem, że na Księżycu
W 2013 roku nagrodę z fizyki otrzymał zespół, który sprawdzał, czy człowiek mógłby biegać po wodzie w warunkach zmniejszonej grawitacji.
Nie chodziło o spacerowanie po powierzchni jeziora niczym po chodniku. Badacze analizowali sposób, w jaki niektóre zwierzęta – na przykład bazyliszki – utrzymują się przez chwilę na wodzie dzięki szybkim uderzeniom kończyn. Eksperymenty przeprowadzono z użyciem urządzenia częściowo odciążającego badanych.
Obliczenia i próby wskazały, że w warunkach ziemskiej grawitacji człowiek nie jest w stanie wytworzyć odpowiedniej siły. Przy grawitacji zbliżonej do księżycowej niektórzy ludzie, wyposażeni w odpowiednie płetwy, mogliby jednak utrzymywać się na powierzchni podczas biegu.
Kurczak udający dinozaura
Ig Nobel z biologii z 2015 roku przypadł badaczom, którzy przymocowali kurczętom sztuczne ogony i obserwowali zmiany sposobu chodzenia.
Współczesne ptaki są żyjącymi dinozaurami, ale w toku ewolucji ich budowa uległa istotnym przemianom. Skrócenie kostnego ogona przesunęło środek masy ciała ku przodowi. Badacze sprawdzili, czy dodanie odpowiednio wyważonego sztucznego ogona zmieni pozycję kończyn i sposób poruszania się ptaków.
Kurczęta zaczęły chodzić z kończynami ustawionymi bardziej pionowo, w sposób przypominający rekonstrukcje chodu niektórych nieptasich dinozaurów. Eksperyment wyglądał komicznie, ale dotyczył poważnego zagadnienia: wpływu ewolucyjnych zmian proporcji ciała na biomechanikę ruchu.
Kiedy Ig Nobel jest krytyką, a nie pochwałą
Nie wszystkie Ig Noble honorowały rzetelne badania. Wśród laureatów znaleźli się również autorzy twierdzeń, które nie mają wiarygodnych podstaw naukowych.
W 1991 roku nagrodzono Jacques’a Benveniste’a za przekonywanie, że woda zachowuje „pamięć” substancji, z którymi wcześniej miała kontakt. W 1993 roku wyróżniono Louisa Kervrana za pogląd, że wapń w skorupkach jaj powstaje w organizmach kur w wyniku zimnej fuzji. Te nagrody miały charakter satyryczny i nie stanowiły potwierdzenia prawdziwości przedstawianych twierdzeń.
Podobnie należy traktować Ig Nobla z astrofizyki z 2001 roku, przyznanego telewizyjnym kaznodziejom Jackowi i Rexelli Van Impe za ogłoszenie, że czarne dziury spełniają techniczne warunki umożliwiające umieszczenie w nich piekła. Był to komentarz do osobliwości twierdzenia, a nie akceptacja hipotezy przez astrofizyków.
Ig Nobel nie zamyka drogi do Nobla
Najlepszym dowodem, że zabawny temat nie oznacza niepoważnego naukowca, jest historia Andre Geima.
W 2000 roku Geim i Michael Berry otrzymali Ig Nobla z fizyki za wykorzystanie silnego pola magnetycznego do lewitowania żaby. Zjawisko było możliwe dzięki diamagnetyzmowi: w odpowiednio silnym polu magnetycznym materia, w tym woda stanowiąca znaczną część ciała zwierzęcia, jest bardzo słabo odpychana od obszaru o większym natężeniu pola.
Dziesięć lat później Andre Geim, wspólnie z Konstantinem Nowosiołowem, otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki za przełomowe badania grafenu. Został pierwszą osobą nagrodzoną indywidualnie zarówno Ig Noblem, jak i właściwym Noblem.
Nauka zaczyna się od dobrego pytania
Ig Noble to dowód, że nauka nie musi być śmiertelnie poważna, aby prowadzić do wartościowych wniosków. Czasami proste i dziwaczne pytanie pozwala dobrze wyjaśnić skomplikowane zjawisko: aktywność mikroorganizmów glebowych, ogromną lepkość paku, powstawanie diamentowych powłok czy biomechanikę wymarłych zwierząt.
Warunek jest jeden: za zabawnym pomysłem muszą stać poprawna metoda, sprawdzalne wyniki i uczciwa interpretacja. Śmiech może być początkiem zainteresowania nauką. Nie powinien jednak zastępować krytycznego myślenia.
Zdjęcie w zajawce: Ceremonia wręczenia Ig Nobli w Zurychu, 3 września 2026 roku. Nagrody honorują osiągnięcia, które najpierw śmieszą, a następnie skłaniają do myślenia. Fot. Albinfo, via Wikimedia Commons

