W polskich lasach, na polach i przy drogach leżą ogromne bloki skał, które zupełnie nie pasują do miejscowego podłoża. Nie spadły z nieba ani nie zostały ustawione przez olbrzymów. Przybyły z północy w jednym z najwolniejszych środków transportu w dziejach – we wnętrzu plejstoceńskiego lądolodu.
Skąd pochodzą głazy narzutowe?
Głazy narzutowe, nazywane również eratykami, to fragmenty skał przeniesione przez lodowiec lub lądolód daleko od miejsca ich powstania. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa errare, oznaczającego błądzenie lub wędrowanie.
W plejstocenie, nazywanym potocznie epoką lodowcową, lądolody skandynawskie wielokrotnie wkraczały na obszar dzisiejszej Polski. Przesuwający się lód odrywał od podłoża bloki skalne, włączał je w swoją masę i transportował na południe. Po stopnieniu lodu materiał pozostawał na powierzchni albo w osadach lodowcowych.
Droga eratyku mogła mieć setki kilometrów. Niektóre głazy przybyły z terenów dzisiejszej Szwecji, Finlandii, Wysp Alandzkich lub dna niecki bałtyckiej. Inne zostały wyrwane z podłoża już podczas wędrówki lądolodu przez obszary położone znacznie bliżej Polski.
Jak lądolód przenosił tak wielkie skały?
Lód lodowcowy porusza się powoli, ale jego ogromna masa wywiera olbrzymie ciśnienie na podłoże. Woda wnikająca w szczeliny skał może zamarzać i wiązać ich fragmenty z lodem. Przesuwający się lądolód odrywa następnie bloki, przesuwa je po podłożu lub transportuje wewnątrz swojej masy.
Niektóre głazy były w czasie podróży obtaczane, ścierane i rysowane przez inne fragmenty skał. Nie każdy eratyk jest jednak zaokrąglony. Wielkie bloki mogły przebyć drogę częściowo osłonięte lodem, dzięki czemu zachowały ostre krawędzie.
Po stopnieniu lądolodu materiał transportowany przez lód został zdeponowany razem z glinami, piaskami i żwirami. Część głazów pozostała na powierzchni, inne przez tysiące lat były ukryte w osadach i ujawniły się dopiero wskutek erozji albo działalności człowieka.
Trygław – największy głaz narzutowy w Polsce
Największym znanym głazem narzutowym w Polsce jest Trygław, znajdujący się w Tychowie w województwie zachodniopomorskim. To jeden z największych eratyków w Europie.
W zależności od sposobu przeprowadzenia pomiarów jego obwód określa się na około 44–50 metrów. Głaz ma około 13,7 metra długości i 9,3 metra szerokości. Nad powierzchnię ziemi wystaje na wysokość około 3,8 metra, ale co najmniej kolejne cztery metry pozostają ukryte w podłożu.
Objętość Trygława szacuje się na około 700 metrów sześciennych, a jego masę na mniej więcej 2000 ton. Precyzyjne określenie rozmiarów jest trudne, ponieważ nikt nie odsłonił całego głazu.
Trygław jest zbudowany z ciemnoszarej skały metamorficznej określanej jako gnejs. Został przetransportowany ze Skandynawii podczas jednego z plejstoceńskich zlodowaceń, najprawdopodobniej przez lądolód ostatniego zlodowacenia.
Głaz znajduje się na terenie cmentarza i jest chroniony jako pomnik przyrody. Na jego szczycie ustawiono krzyż, a sam eratyk od dawna odgrywa ważną rolę w lokalnej tradycji.
Dlaczego Trygław nosi imię dawnego bóstwa?
Nazwa głazu nawiązuje do Trzygłowa, nazywanego również Trygławem – słowiańskiego bóstwa czczonego między innymi na Pomorzu. Przedstawiano je z trzema głowami, interpretowanymi jako symbol władzy nad niebem, ziemią i światem podziemnym.
Z głazem wiążą się opowieści o dawnych obrzędach i składaniu ofiar. Trudno jednak oddzielić rzeczywiste tradycje od legend rozwijających się wokół tak niezwykłego obiektu. Wielkie eratyki od stuleci pobudzały wyobraźnię i często otrzymywały nazwy związane z diabłami, olbrzymami, pogańskimi bóstwami lub świętymi.
Głaz Mszczonowski – olbrzym innego rodzaju
Za drugi pod względem wielkości głaz związany z działalnością lądolodu w Polsce powszechnie uznaje się Głaz Mszczonowski. Znajduje się w miejscowości Zawady w gminie Kowiesy, w województwie łódzkim, niedaleko drogi ekspresowej S8.
Jego obwód wynosi około 40 metrów. W zależności od przyjętej metody pomiaru długość szacowana jest na 12–15 metrów, szerokość na około 8,5–10 metrów, a wysokość odsłoniętej części na blisko 3 metry. Znaczna część skały pozostaje ukryta w podłożu, dlatego rzeczywistych rozmiarów obiektu nie znamy.
Głaz Mszczonowski zdecydowanie różni się od Trygława. Nie jest skandynawskim granitem ani gnejsem, lecz jasnym piaskowcem spojonym krzemionką. Na świeżym przełamie skała może być niemal biała.
Określenie Głazu Mszczonowskiego jako typowego głazu narzutowego wymaga pewnego zastrzeżenia. Jego skała nie pochodzi ze Skandynawii. Najprawdopodobniej lądolód wyrwał blok z osadowego podłoża napotkanego już podczas wędrówki na południe, a następnie przemieścił go na mniejszą odległość.
Takie masy skał lub osadów oderwane od podłoża i przeniesione przez lądolód nazywa się porwakami albo krami lodowcowymi. Granica między ogromnym eratykiem a porwakiem nie zawsze jest jednoznaczna, zwłaszcza gdy dolna część obiektu pozostaje niewidoczna.
Nie ustalono dokładnie miejsca, z którego pochodzi piaskowiec. Różne opracowania przypisywały mu również odmienny wiek geologiczny. Pewne jest natomiast, że skała nie przybyła bezpośrednio ze Skandynawii i reprezentuje inny rodzaj lodowcowego transportu niż większość klasycznych eratyków.
Okolica Zawad została objęta przez lądolód podczas zlodowaceń środkowopolskich. Obiekt występuje w osadach związanych z działalnością plejstoceńskiego lodu, ale dokładnego momentu jego przemieszczenia nie można wskazać z pełną pewnością.
Głaz, który o mało nie zniknął
Głaz Mszczonowski został opisany naukowo w 1926 roku. Wówczas był niemal całkowicie zanurzony w glinie, a odsłonięcie nie pozwoliło dotrzeć do jego podstawy.
W okresie międzywojennym potraktowano go również jako źródło surowca. W 1932 roku odłupano część skały i wykorzystano ją w budownictwie oraz drogownictwie. Głaz był więc pierwotnie jeszcze większy niż obecnie.
Podobny los spotkał wiele polskich eratyków. Rozbijano je na kamień budowlany, bruk, kruszywo oraz materiał wykorzystywany do produkcji płyt nagrobnych. Zanim zaczęto je chronić jako zabytki przyrody nieożywionej, często postrzegano je po prostu jako darmowy kamień leżący pod ręką.
Głazy przewodnie zdradzają miejsce pochodzenia
Niektóre eratyki można rozpoznać niczym geologiczne odciski palców. Nazywa się je głazami przewodnimi. Są zbudowane z charakterystycznych odmian skał występujących na stosunkowo niewielkich, dobrze rozpoznanych obszarach Skandynawii lub rejonu Bałtyku. Przykładami mogą być niektóre granity rapakiwi, porfiry z Wysp Alandzkich oraz skały pochodzące z określonych regionów Szwecji i Finlandii.
Jeśli geolog rozpozna taki głaz, może wskazać jego obszar macierzysty. Rozmieszczenie wielu eratyków pozwala odtwarzać kierunki ruchu kolejnych strumieni lodowych oraz zmiany zasięgu lądolodu.
Nie każdy granit lub gnejs nadaje się jednak do tak precyzyjnych analiz. Aby skała mogła pełnić funkcję eratyku przewodniego, musi mieć charakterystyczne cechy i występować w miejscu pochodzenia na odpowiednio ograniczonym obszarze.
Dlaczego na północy Polski jest ich więcej?
Północna i środkowa Polska były wielokrotnie pokrywane przez lądolody. Dlatego głazy narzutowe są tam stosunkowo częstym elementem krajobrazu. Można je znaleźć w morenach, glinach lodowcowych, żwirowniach, na polach oraz w wykopach budowlanych.
Im dalej na południe, tym eratyki stają się rzadsze. Głaz znaleziony w pobliżu dawnej granicy zasięgu lądolodu może mieć szczególną wartość naukową, ponieważ pomaga określić, jak daleko dotarł lód.
Nie oznacza to, że każdy luźny głaz na południu Polski został przyniesiony ze Skandynawii. W rejonach górskich i wyżynnych duże bloki skalne mogą powstawać wskutek wietrzenia, obrywów, ruchów masowych lub transportu rzecznego. O pochodzeniu decydują rodzaj skały, położenie oraz charakter otaczających osadów.
Głaz przed Państwowym Instytutem Geologicznym
Eratyki są często odkrywane podczas budowy dróg, domów i podziemnych instalacji. Tak było z około 30-tonowym głazem wydobytym w Warszawie w 1938 roku podczas budowy kolektora przy ulicy Podchorążych.
Głaz, zbudowany z gnejsu biotytowego, ustawiono przed wejściem do siedziby Państwowego Instytutu Geologicznego przy ulicy Wiśniowej. Ma około 2,9 metra wysokości, 8,5 metra obwodu i objętość szacowaną na około 10 metrów sześciennych. Jest największym głazem narzutowym wydobytym na terenie Warszawy i od 1962 roku pozostaje pomnikiem przyrody.
Dlaczego geolodzy nanoszą głazy na mapy?
Duże eratyki są oznaczane na Szczegółowej mapie geologicznej Polski oraz Mapie geośrodowiskowej Polski. Zwykle rejestruje się głazy o średnicy przekraczającej 1,5 metra. Mniejsze obiekty także mogą zostać uwzględnione, jeśli mają szczególne znaczenie naukowe.
Położenie głazu ma znaczenie tylko wtedy, gdy nadal znajduje się on w miejscu pozostawienia przez lądolód lub przynajmniej znane jest miejsce jego odkrycia. Eratyk przeniesiony koparką na rynek albo przed siedzibę firmy może pozostać cennym okazem skalnym, lecz traci część informacji o przebiegu dawnych procesów lodowcowych.
Kamienne archiwum epoki lodowcowej
W Polsce około tysiąca głazów narzutowych jest chronionych jako pomniki przyrody. Stanowią część dziedzictwa geologicznego, ale również lokalnej historii i kultury. Wokół wielu z nich powstały legendy, nazwy i opowieści przekazywane przez kolejne pokolenia.
Zdjęcie w zajawce: Trygław w Tychowie, fot. MOs810, praca własna, CC BY-SA 4.0.
