Wyspa położona na jeziorze, na niej kolejne jezioro, a na jeziorze następna wyspa. Brzmi jak geograficzna łamigłówka albo próba sprawdzenia, ile razy można użyć słowa „wyspa” w jednym zdaniu. Na kanadyjskiej Manitoulin taki wielopoziomowy układ jest jednak rzeczywistością.
Największa wyspa na jeziorze słodkowodnym
Manitoulin leży w północnej części jeziora Huron, w kanadyjskiej prowincji Ontario. Ma około 2 766 km² powierzchni, dzięki czemu jest największą na świecie wyspą położoną na jeziorze słodkowodnym. Jest nieco większa od Luksemburga, którego powierzchnia wynosi około 2 586 km².
Wyspa oddziela główny akwen jeziora Huron od jego północnej części, nazywanej North Channel. Jej linia brzegowa jest bardzo urozmaicona: występują tu zatoki, półwyspy, skaliste cyple, plaże oraz mniejsze przybrzeżne wyspy.
Na Manitoulin znajduje się aż 108 jezior śródlądowych oraz liczne rzeki i potoki. Woda otacza więc wyspę nie tylko z zewnątrz, lecz także wypełnia jej wnętrze.
Jezioro na wyspie położonej na jeziorze
Największym jeziorem Manitoulin jest jezioro Manitou. Jego powierzchnia wynosi około 106 km². Według Księgi Rekordów Guinnessa jest to największe na świecie jezioro położone na wyspie znajdującej się na jeziorze. Na wodach jeziora Manitou leżą kolejne, mniejsze wyspy, dzięki czemu geograficzna układanka zyskuje jeszcze jeden poziom.
Jeszcze bardziej osobliwy układ występuje na jeziorze Mindemoya. Znajduje się na nim Treasure Island, nazywana również Mindemoya Island. Ma około 1,4 km długości i powierzchnię ponad 44 ha. Jest uznawana za największą wyspę położoną na jeziorze znajdującym się na wyspie leżącej na jeziorze.
Mamy więc kolejno: jezioro Huron, wyspę Manitoulin, jezioro Mindemoya i wyspę Treasure Island. Dalej geografia na szczęście już się nie zapętla – na Treasure Island nie ma kolejnego jeziora z kolejną wyspą.
Fot. Janzbran, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Skały po dawnych morzach
Niezwykły układ jezior i wysp jest tylko najbardziej widoczną częścią historii Manitoulin. Większość wyspy zbudowana jest z paleozoicznych skał osadowych, przede wszystkim wapieni i dolomitów, które powstawały ponad 400 mln lat temu.
W ordowiku i sylurze obszar dzisiejszej wyspy znajdował się w pobliżu równika i był zalewany przez ciepłe, płytkie morze. Na jego dnie gromadziły się osady węglanowe oraz szczątki organizmów morskich. Z czasem osady zostały zwięzłe w skały.
W wapieniach i dolomitach Manitoulin można znaleźć skamieniałości koralowców, ramienionogów, liliowców, gąbek oraz innych organizmów zamieszkujących paleozoiczne morza. Dzisiejszy lądowy krajobraz wyspy jest więc zbudowany z osadów powstałych na morskim dnie.
Spotkanie dwóch geologicznych światów
Manitoulin leży na pograniczu dwóch wielkich jednostek geologicznych. Na większości wyspy występują stosunkowo młode – oczywiście w geologicznym znaczeniu tego słowa – paleozoiczne skały osadowe. Lokalnie, szczególnie w północno-wschodniej części wyspy i w okolicach Sheguiandah, odsłaniają się znacznie starsze skały prekambryjskie związane z podłożem Tarczy Kanadyjskiej.
Tarcza Kanadyjska jest fragmentem bardzo starej skorupy kontynentalnej. Budujące ją skały mają miejscami ponad 2 mld lat. W rejonie Sheguiandah występują odporne kwarcyty, które były wykorzystywane przez rdzennych mieszkańców jako surowiec do produkcji kamiennych narzędzi.
Niagara Escarpment dociera do Manitoulin
Przez południową i środkową część Manitoulin przebiega przedłużenie Niagara Escarpment – rozległej krawędzi skalnej, którą można śledzić od stanu Nowy Jork i rejonu wodospadu Niagara, przez południowe Ontario i półwysep Bruce, aż po wyspy jeziora Huron.
Fragmenty tej struktury są dziś ukryte pod wodami jeziora. Na Manitoulin ponownie pojawiają się na powierzchni, tworząc skalne progi, klify i wyraźne krawędzie terenu.
Niagara Escarpment jest przede wszystkim formą erozyjną. Warstwy twardszych dolomitów i wapieni osłaniały leżące pod nimi mniej odporne skały. Tam, gdzie słabsze warstwy były stopniowo usuwane, pozostawała stroma krawędź.
Jednym z najlepszych miejsc do obserwacji tego krajobrazu jest szlak Cup and Saucer. Jego nazwa, czyli „Filiżanka i Spodek”, pochodzi od charakterystycznego układu skalnych progów. Z ich krawędzi można oglądać rozległe wnętrze wyspy.
Co pozostawił lądolód?
Dzisiejsza rzeźba Manitoulin została silnie przekształcona podczas plejstoceńskich zlodowaceń. Pokrywający ten obszar lądolód laurentydzki ścierał podłoże, poszerzał zagłębienia i transportował ogromne ilości materiału skalnego. Po jego ustąpieniu pozostały gliny lodowcowe, piaski, żwiry, głazy narzutowe i formy akumulacji lodowcowej.
Około 11 tys. lat temu znaczne fragmenty regionu znalazły się pod wodami polodowcowego jeziora Algonquin – jednego z wielkich zbiorników poprzedzających współczesny układ Wielkich Jezior. Później poziom wody wielokrotnie się zmieniał wraz z otwieraniem nowych dróg odpływu oraz podnoszeniem się skorupy ziemskiej odciążonej po zaniku lądolodu.
Proces tego powolnego unoszenia terenu nazywa się izostazją polodowcową. Na Manitoulin zachowały się dawne linie brzegowe, żwirowe wały, klify i terasy utworzone na kolejnych etapach rozwoju jezior Algonquin i Nipissing. Niektóre z nich leżą dziś wysoko ponad współczesnym poziomem jeziora Huron.
Alvary – kamienne łąki bez gleby
Wapienne i dolomitowe podłoże Manitoulin sprzyja rozwojowi niezwykłych siedlisk nazywanych alvarami. Są to naturalnie otwarte obszary powstałe na płaskich powierzchniach skał węglanowych, przykrytych bardzo cienką warstwą gleby lub zupełnie jej pozbawionych.
Warunki panujące na alvarach są wyjątkowo trudne. Wiosną zagłębienia skalne mogą być zalane wodą, natomiast latem podłoże silnie się nagrzewa i wysycha. Drzewa rosną tu rzadko, zwykle tylko w głębszych szczelinach, w których mogła zgromadzić się gleba.
Tak duże zmiany wilgotności i temperatury eliminują wiele pospolitych roślin, ale sprzyjają gatunkom wyspecjalizowanym. Alvary Manitoulin są siedliskiem rzadkich roślin, porostów, mchów i bezkręgowców. Wyspa oraz sąsiedni półwysep Bruce należą do najważniejszych obszarów występowania alvarów w regionie Wielkich Jezior.
Mnidoo Mnising – Wyspa Wielkiego Ducha
Manitoulin od tysięcy lat jest ojczyzną ludów Anishinaabe. W języku nishnaabemwin, należącym do grupy języków Anishinaabe, wyspa nosi nazwę Mnidoo Mnising. Najczęściej tłumaczy się ją jako „Wyspa Ducha” lub „Wyspa Wielkiego Ducha”.
Nazwa odwołuje się nie tylko do położenia wyspy, lecz także do jej szczególnego znaczenia duchowego i kulturowego. Na Manitoulin do dziś żyją liczne społeczności Pierwszych Narodów, które zachowują własne języki, tradycje i związki z miejscowym krajobrazem.
