Pantanal leży niemal w samym środku Ameryki Południowej, na pograniczu Brazylii, Boliwii i Paragwaju. Przez kilka miesięcy może przypominać rozległą sawannę poprzecinaną rzekami, a później przeobraża się w krainę jezior, rozlewisk i podmokłych wysp. O tym, gdzie kończy się ląd, decyduje tu przede wszystkim sezonowy rytm wody.
To jeden z największych obszarów podmokłych na Ziemi i największy tego rodzaju region w strefie tropikalnej. Jego powierzchnię szacuje się, zależnie od przyjętych granic, na około 140–180 tys. km² (obszar zbliżony do połowy powierzchni Polski). Większość Pantanalu znajduje się w Brazylii, ale jego zachodnie i południowe fragmenty sięgają Boliwii oraz Paragwaju.
Pantanal nie jest zwykłym bagnem
Nazwa Pantanal pochodzi od portugalskiego słowa pântano, oznaczającego bagno lub mokradło. Określenie to jest jednak dużym uproszczeniem. Pantanal tworzy niezwykle różnorodna mozaika rzek, starorzeczy, jezior, okresowych rozlewisk, podmokłych łąk, sawann i lasów galeriowych.
Całość leży w rozległym, płytkim obniżeniu w dorzeczu górnego Paragwaju. Teren jest niemal płaski, dlatego woda płynie przez niego bardzo powoli. Niewielkie różnice wysokości wystarczają, aby jedno miejsce pozostawało suche, podczas gdy obszar położony zaledwie kilka kilometrów dalej przez wiele tygodni znajduje się pod wodą.
Pantanal pod względem geologicznym jest rozległą równiną aluwialną, czyli obszarem zbudowanym z osadów nanoszonych przez rzeki. Występują tu również wielkie stożki napływowe, nazywane megastożkami rzecznymi. Powstają one tam, gdzie rzeki wypływające z wyżej położonych terenów tracą prędkość i pozostawiają piasek, muł oraz ił.
Koryta rzeczne nie są w tym środowisku wieczne. Rzeka może podczas powodzi przerwać naturalny wał brzegowy i wybrać nową drogę. Proces takiej gwałtownej zmiany biegu nazywa się awulsją. Dzięki niemu układ rozlewisk i kanałów Pantanalu stale się zmienia.
Kraina, która oddycha wodą
Najważniejszym procesem kształtującym Pantanal jest coroczny puls powodziowy. Pora deszczowa trwa na północy regionu przeważnie od października do marca lub kwietnia. Woda spływa z otaczających płaskowyżów, rzeki występują z brzegów, a zalew stopniowo przesuwa się ku południu.
Nie dzieje się to jednak równocześnie na całym obszarze. Pantanal jest tak rozległy i płaski, że fala wezbraniowa może potrzebować kilku miesięcy, aby dotrzeć do jego południowej części. W niektórych miejscach najwyższy poziom wody występuje więc wtedy, gdy lokalna pora deszczowa już dawno się zakończyła.
W szczytowym okresie woda pokrywa znaczną część równiny. Pozostają tylko nieco wyżej położone fragmenty terenu, które stają się schronieniem dla zwierząt. Gdy wody opadają, pozostawiają jeziora, błotniste zagłębienia oraz żyzne osady.
Ten coroczny rytm transportuje składniki odżywcze, umożliwia rybom wędrówki i tworzy miejsca rozrodu wielu gatunków. Pantanal działa również jak olbrzymi naturalny zbiornik: przejmuje część wód powodziowych, zatrzymuje je, a następnie stopniowo oddaje do systemu rzecznego.
Dlaczego Pantanal przyciąga tyle zwierząt?
Sława Pantanalu wynika nie tylko z liczby występujących tu gatunków, lecz także z wyjątkowo dobrych możliwości ich obserwowania. Zwierzęta koncentrują się w pobliżu rzek, jezior oraz pozostających pod wodą zagłębień. W porze suchej, kiedy zbiorniki wodne się kurczą, drapieżniki i ich potencjalne ofiary spotykają się na coraz mniejszej przestrzeni.
Według danych UNESCO w chronionej części Pantanalu występuje około 80 gatunków ssaków, 650 gatunków ptaków, 50 gatunków gadów i 300 gatunków ryb. Liczby odnoszące się do całego regionu mogą być wyższe i różnią się w zależności od przyjętych granic oraz stanu rozpoznania przyrodniczego.
Jednym z najbardziej znanych mieszkańców Pantanalu jest jaguar. Nad rzekami poluje między innymi na kapibary i kajmany, a otwarty krajobraz sprawia, że można go tu dostrzec łatwiej niż w gęstym lesie amazońskim. Region zamieszkują również wydry olbrzymie, mrówkojady wielkie, pancerniki olbrzymie, jelenie bagienne, tapiry, kapibary i pampasowce grzywiaste.
Wśród ptaków wyróżnia się ara hiacyntowa – największa spośród latających papug – oraz żabiru amerykański, którego sylwetka stała się jednym z symboli Pantanalu. Liczne rozlewiska są także miejscem żerowania czapli, kormoranów i wielu innych ptaków wodnych.
Spotkanie kilku światów przyrodniczych
Bogactwo Pantanalu wynika również z jego położenia. Spotykają się tu wpływy kilku wielkich regionów przyrodniczych Ameryki Południowej: Amazonii, brazylijskiego cerrado, suchego Chaco oraz lasu atlantyckiego.
W jednym miejscu mogą więc rosnąć rośliny typowe dla wilgotnych lasów, a niedaleko od nich gatunki związane z suchymi sawannami. Występują tu okresowo zalewane łąki, lasy galeriowe ciągnące się wzdłuż rzek, zarośla, palmy i roślinność wodna. Ta różnorodność siedlisk pozwala współistnieć gatunkom o bardzo odmiennych wymaganiach.
Mokradło zagrożone suszą i ogniem
Pantanal jest uzależniony od wody, dlatego szczególnie niebezpieczne są dla niego długotrwałe susze i zmiany przepływu rzek. Zapory, regulowanie koryt, wylesianie terenów otaczających równinę oraz erozja mogą zaburzać naturalny puls powodziowy.
Poważnym zagrożeniem są również pożary. Ogień występuje naturalnie w części miejscowych ekosystemów, ale podczas skrajnej suszy może rozprzestrzeniać się na ogromnych obszarach. W 2020 roku po wyjątkowo słabej porze deszczowej pożary pozostawiły rozległe pogorzeliska, objęły tereny chronione i zagroziły siedliskom wielu zwierząt. Część ognisk była związana z działalnością człowieka, między innymi z wypalaniem roślinności na pastwiskach.
Ochrona Pantanalu nie może więc ograniczać się do pojedynczych rezerwatów. Los mokradeł zależy także od tego, co dzieje się w całym dorzeczu: na otaczających płaskowyżach, w górnych odcinkach rzek i na terenach rolniczych.
Pantanal – krajobraz w ciągłym ruchu
Pantanal pokazuje, że mokradło nie jest nieruchomą plamą wody na mapie. To dynamiczny system, w którym rzeki zmieniają koryta, osady budują nowe formy terenu, a granica między wodą i lądem przesuwa się wraz z porami roku.
Jego przyrodnicze bogactwo jest bezpośrednim skutkiem procesów hydrologicznych i geologicznych. Jeśli zmieni się naturalny obieg wody, zmieni się również cały ekosystem.
