Wzdłuż południowych brzegów jeziora Wigry

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jakie formy morfologiczne zaobserwujesz na południowych obrzeżeniach jeziora Wigry;
• Jaką rolę pełniła dawniej Wigierska Kolejka Wąskotorowa;
• Czym dawniej zajmowali się mieszkańcy okolic Wigier;
• Czym są sandry.

W południowo-zachodniej części jeziora Wigry wody wypełniają rynnę polodowcową Zatoki Wigierek i jej naturalnej kontynuacji – Zatoki Uklei. Rynna polodowcowa ma tu szerokość ok. 400 m i głębokość dochodzącą do 50 m.

Przy północnym brzegu Zatoki Wigierek nad okolicą góruje wzniesienie z wieżą obserwacyjną, z której rozpościera się panorama okolicy (GPS 54^o1’7,01”N 23^o1’17,52”E). Widać z niej większą część rynny polodowcowej wraz z jej przeciwległym, stromym zboczem, częściowo schowanym pod powierzchnią jeziora.

Wzniesienia wyłaniające się z wód zatoki na wschodzie, jak również pagórek, na którym stoi wieża, to zbudowane z piasków i mułków kemy uformowane w sąsiedztwie brył martwego lodu. Z wytopienia tych brył powstało widoczne w kierunku północnym Jezioro Okrągłe. Rozciągające się na zachodzie równiny sandrowe, zbudowane z piasków wyniesionych na przedpole lodowca przez wody lodowcowe, w większości zasłonięte są drzewami.

Droga, przebiegająca u podnóża pagórka kemowego z wieżą, wiedzie na wschód, w okolice Zatoki Słupiańskiej. Nad nią rozpoczyna się i częściowo wzdłuż niej przebiega ścieżka edukacyjna „Jeziora”, składająca się z 11 przystanków (GPS 54^o0’59,88”N, 23^o2’46,54”E).

Znad Zatoki Słupiańskiej prowadzi ona do dwóch jezior: Długiego Wigierskiego oraz Suchara Wielkiego. Zwiedzając ścieżkę można zapoznać się z historią geologiczną i geomorfologią terenu, poznać rośliny i zwierzęta zamieszkujące okoliczne lasy. Nad zatoką znajduje się też Ośrodek Edukacji Środowiskowej.

Wzdłuż południowych brzegów Zatok Uklei i Wigierki jeździ kolej wąskotorowa. W latach 1916-1989 służyła do przewozu drewna z Puszczy Augustowskiej. Obecnie wpisana jest do rejestru zabytków jako najdłużej funkcjonująca kolejka leśna w Polsce i pełni rolę atrakcji turystycznej. Przewozi turystów na 10-kilometrowym odcinku z Płociczna-Tartak do Krusznika (Zielonej Karczmy).

Trasa kolejki przecina różne formy morfologiczne terenu.

Między Powałami a Bartnym Dołem, oddalając się od jeziora, trasa przebiega przez pagórkowaty teren porośnięty gęstym świerkowym lasem. Są to moreny czołowe, które znaczą postój czoła lądolodu w tym miejscu. Rozciągają się pasem o szerokości około 1 do 2 km, ciągnącym się wzdłuż południowych brzegów jeziora Wigry. Moreny znajdowały się w bezpośrednim sąsiedztwie czoła lądolodu. Z wytapianego materiału tworzyły się pokrywy błota, które obecnie tworzą żwirowo-kamienistą, lekko urozmaicona powierzchnię na południe od Bryzga i Krusznika. Dalej na południe wody roztopowe płynące od czoła lądolodu naniosły pokłady piasku, tworzące sandr.

Na trasie kolejki znajdują się trzy przystanki o charakterze edukacyjnym i krajobrazowym.

Stacja Binduga (GPS 54^o0’46,45”N, 23^o0’42,74”E)

Tu przez blisko 80 lat było wyciągane z wody drewno spławiane z innych części jeziora Wigry. Skarpa była wtedy pozbawiona drzew na znacznej szerokości. Z platformy widokowej można podziwiać malowniczą Zatokę Wigierki. Widać stąd także kościół w Gawrych Rudzie. Na platformie znajduje się tablica informacyjna pokazująca stare, unikalne zdjęcia z czasów eksploatacji puszczańskiego drewna.

Kolejka na odcinku Binduga – Barny Dół przebiega w miejscu stagnacji czoła lądolodu. Znajdują się tutaj stosunkowo niewielkie, porośnięte lasem, piaszczysto-żwirowe pagórki moren czołowych.

Stacja Powały (GPS 54^o0’39,55”N, 23^o1’27,31”E)

Jest to stacja wypoczynkowa, z której można dojść do punktu widokowego nad Wigrami.

Stacja Bartny Dół (GPS 53^o59’57,35”N, 23^o3’14,06”E)

Nazwa przystanku nawiązuje do dawnej formy leśnego pszczelarstwa – bartnictwa. W pobliżu przystanku znajduje się niewielka dolina, zwana właśnie Bartnym Dołem. Jej łagodne, nasłonecznione zbocza stwarzały dogodne warunki do bytowania pszczół. W takich właśnie miejscach zakładano barcie, czyli wydrążone w pniach starych drzew komory do hodowli pszczół. W okolicach jeziora Wigry bartnictwo funkcjonowało od XVI wieku do lat 30. XIX wieku.

ekonstrukcja dawnej barci umieszczona na drzewie znajduje się przy ścieżce do pomostu nad Wigrami. Z pomostu roztacza się piękny widok na Ploso Bryzglowskie. Widoczne wyspy Ordów i Ostrów to pozostałości po morenach czołowych znaczących czoło lądolodu które tutaj znajdowało się około 19-20 tys. lat temu.

Gospodarka człowieka w leśnej głuszy

Puszcza Augustowska stanowiła w przeszłości część rozległych, dziewiczych lasów rosnących pomiędzy Litwą, Mazowszem a Rusią. Do XIII wieku jej teren był zamieszkiwany przez Jaćwingów. Po ich eksterminacji ponowne zasiedlanie puszczy rozpoczęło się dopiero w XV wieku. Wtedy podzielono lasy na tzw. puszcze, czyli leśnictwa: Puszczę Perstuńską, Przełomską, Merecką i inne.

W połowie XVI wieku weszły one w skład dóbr królewskich i były terenem łowów na grubego zwierza: tury, żubry, łosie, jelenie, dziki, niedźwiedzie, wilki. Tereny puszczańskie były stopniowo zagospodarowywane od XVI do początku XIX wieku. Działalność kamedułów wigierskich, osiadłych w XVII w. w pobliskim klasztorze w Wigrach, przyczyniła się do kolonizacji terenów wokół jeziora Wigry.

Wtedy też zaczęto eksploatować puszczę: wycinano drzewa, które następnie spławiano rzekami do portów bałtyckich; wyrabiano cenne wówczas towary jak: smołę, potaż, dziegieć i węgiel drzewny, wytapiano rudy darniowe a z barci zbierano miód. Rozległy kompleks puszczański był widownią wielu historycznych zdarzeń.

Starą mapę okolic jeziora Wigry przedstawia rysunek poniżej. Mapa pochodzi w 1931, ale podkład sytuacyjny jest jeszcze starszy, prawdopodobnie z początków XX wieku (nazwy miejscowości po rosyjsku). Kółeczkami zaznaczono powierzchnię porośniętą puszczą. Na uwagę zwracają puste, wycięte powierzchnie lasu na północ od Słupi i na południe od doliny Czarnej Hańczy w miejscu, które obecnie leży w sercu Wigierskiego Parku Narodowego.

Miejsca po wyrębie drewna na południe od Bryzga, w okolicy Zielonej Karczmy istniały już wówczas i wyglądają na mapie podobnie jak dziś.

Za Bartnym Dołem kolejka wyjeżdża z lasu na otwartą przestrzeń. Trasa kolejki oddala się od jeziora i zmienia się zdecydowanie krajobraz.

Stacja Zielona Karczma

Tutaj kończy się trasa kolejki. Wokół rozpościera się obraz o zupełnie odmiennej morfologii niż w przypadku poprzednich punktów wycieczkowych. Płaska powierzchnia terenu jest słabo nachylona w kierunku południowym. Bliżej Bryzgla można zaobserwować znaczne ilości żwirów, a niekiedy głazów, których ilość maleje w kierunku południowym. Stanowią one fragmenty stożków błota morenowego, które powstały w bezpośredniej bliskości czoła lądolodu. Teren ten to sandr augustowski, porośnięty obecnie Puszczą Augustowską.

Zaobserwowane podczas wycieczki:

• Formy polodowcowe: kemy kemy, wytopiska, rynny polodowcowe, sandry;
• Formy erozyjne: rynny polodowcowe – erozja denna, meandry – erozja boczna;
• Formy akumulacyjne: osady morenowe, kemy, osady sandrowe;
• Środowisko biotyczne wokół jezior;
• Zabytki techniki i dawnego rzemiosła: kolej wąskotorowa, bartnictwo.

Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:

• W rejonie Wigier zaobserwujesz kemy, wytopiska, rynny polodowcowe, sandry;
• Sandry to osady piaszczyste i żwirowe naniesione przez wody wypływające spod lądolodu;
• Wigierska kolejka wąskotorowa dawniej służyła do przewożenia drewna, a obecnie, wciągnięta do rejestru zabytków, stanowi atrakcję turystyczną;
• Tutejsza ludność trudniła się bartnictwem i gospodarką leśną.

Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).

Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Krzeczyńska, 2025.