Złoty Stok, urocze miasteczko przytulone do stoków Gór Złotych, słynie ze starej, jeszcze średniowiecznej, tradycji górnictwa złota.
Z tego artykułu dowiesz się:
- dlaczego Złoty Stok był jednym z najważniejszych ośrodków górnictwa złota w Polsce;
- jak powstały złoża złota i arsenu występujące w Górach Złotych;
- jakie miejsca warto odwiedzić, aby poznać geologię i górniczą historię Złotego Stoku.
Jedno miasto, dwa surowce
Odwiedzając Złoty Stok mamy szansę zapoznać się z geologią północnej części Gór Złotych, z charakterem i pochodzeniem mineralizacji rudnych oraz z historią górnictwa, która zakończyła się tutaj dopiero w 1962 roku.
Trzy istotne punkty, które warto odwiedzić, by dowiedzieć się tych wszystkich rzeczy, to pogórnicza hałda zwana Storczykową, nieczynny kamieniołom w dolinie Złotego Potoku, w Złotym Jarze oraz udostępniony turystycznie fragment dawnej kopalni złota.
Pierwsze przekazy o robotach górniczych w rejonie Złotego Stoku pochodzą z 1273 r. W pierwszym okresie aż po wiek XVII zainteresowanie budziło jedynie złoto. Eksploatacja tego cennego kruszcu osiągnęła maksymalny poziom na przełomie XV i XVI wieku, kiedy to kopalnie złotostockie dostarczały 8% ogólnego wydobycia złota w Europie. Te najbardziej zasobne złoża ulegały jednak stopniowo wyczerpaniu, a złotostockie kopalnie powoli pogrążały się w kryzysie.
Z początkiem wieku XVIII nadeszła jednak odmiana, bowiem rozpoczęto tu eksploatację rud arsenu w postaci minerałów takich jak arsenopiryt i lelingit, które służyły do produkcji arszeniku. Arszenik na wiele lat stał się głównym produktem wytwarzanym w Złotym Stoku. Był wykorzystywany do barwienia szkła, garbowania skór oraz produkcji trutek na gryzonie (arszenik jest silna trucizną).
Obok niego wciąż pozyskiwano złoto. W ostatnich latach pracy kopalni, już po II wojnie światowej, uzyskiwano do 20 kg złota rocznie. Różnica w zasobności złóż była jednak znaczna – pod koniec działalności złotostockich kopalń, w XX wieku, zawartość złota w rudzie dochodziła do 5 g/t, podczas gdy w XVI-XVIII wydobywano rudy o zawartości złota przekraczającej 10 g/t (do 17 g/t w 1744 roku).
Łącznie w Złotym Stoku w ciągu kilkuset lat działalności górniczej wydobyto około 16 ton złota.
Kopalnia w Złotym Stoku
W miarę rozwoju górnictwa eksploatacja rud została skoncentrowana w czterech polach górniczych: w polu Góry Krzyżowej na zachodnich stokach Złotego Jaru, w polu Góry Sołtysiej na wschód od tej doliny, polu Białej Góry oraz pod górą Haniak w Wąwozie Kłodzkim, gdzie znajdowała się kopalnia Reicher Trost (Bogate Pocieszenie). Ciało rudne tego pola było udostępniane stopniowo od góry przez system szybów i sztolni. Niektóre z tych sztolni miały swoje wyjścia na stokach gór.
W 1920 r. wybudowano dwukilometrowej długości sztolnię Gertruda, która połączyła wszystkie pola górnicze kopalni, umożliwiając łatwiejszy transport urobku z Wąwozu Kłodzkiego, gdzie znajdowała się kopalnia Reicher Trost, do Złotego Jaru.
Współczesny Złoty Stok sięga śmiało do swoich dawnych tradycji górniczych, tym razem zagospodarowując część dawnych wyrobisk kopalnianych dla celów turystycznych. U wylotu Zlotego Jaru zlokalizowane są udostępnione dziś do zwiedzania fragmenty dawnej kopalni. Główna atrakcja turystyczna to właśnie Sztolnia Gertruda i podziemna trasa turystyczna wraz z zespołem zaadaptowanych budynków pokopalnianych.
Wycieczka do sztolni jest niezapomnianym przeżyciem. W jej trakcie możemy przepłynąć na łodzi zalaną woda sztolnię, a także przejechać chodniki górnicze podziemną kolejką. Warto także zwiedzić inne obiekty dawnej kopalni.
Powstanie złoża złota i arsenu miało miejsce ponad 300 milionów lat temu, podczas orogenezy waryscyjskiej, w okresie geologicznym zwanym karbonem. Główną przyczyną powstania złoża było pojawienie się dużej ilości magmy granitowej, która później utworzyła tzw. masyw kłodzko-złotostocki. Wraz z gorącą magmą granitową z głębi Ziemi wędrowały roztwory hydrotermalne bogate w różne pierwiastki, m.in. złoto i arsen. Przy powierzchni Ziemi ulegały one schłodzeniu i wytracały się z nich minerały arsenowe – lelingit, czyli arsenek żelaza (FeAs2) i arsenopiryt, siarczek żelaza i arsenu (FeAsS), zawierające drobinki złota. Taki typ złoża określa się mianem intruzyjno-hydrotermalnego.
Hałda Storczykowa
Przed wjazdem do Złotego Stoku od południowo-zachodniej strony, znajduje się częściowo zarośnięta, stara pogórnicza hałda, zwana Hałdą Storczykową. Jest ona chroniona jako użytek ekologiczny o tej samej nazwie. Leży pod wschodnimi zboczami góry Haniak, na obszarach, które były najbogatszą częścią złotostockich złóż złota i arsenu. To w tym rejonie znajdowała się kopalnia Reicher Trost (Bogate Pocieszenie).
Spośród wielu różnych skał zgromadzonych na hałdzie warto zwrócić uwagę na serpentynity. Są to skały o barwie czarnej lub ciemnozielonej, bardzo zwięzłe, masywne i ciężkie, zbudowane (co obserwować można dopiero pod mikroskopem) z minerałów grupy serpentynu, oliwinu, chlorytów, talku. Serpentynity są okruszcowane przez minerały arsenowe, będące również nośnikami drobno rozproszonego złota, i stanowią jego najbogatszą rudę. Bloczki takich skał, czasem bogate w mineralizację rudną, można znaleźć na hałdzie. Obok niej stoi tablica edukacyjna, prezentująca przekrój przez złotostocką kopalnię złota i arsenu.
Niezwykle bogata jest tu też przyroda ożywiona. Najważniejszym zbiorowiskiem roślinnym na hałdzie są murawy galmanowe, które potrzebują do wzrostu podłoża bogatego w metale ciężkie. W nasłonecznionych miejscach przypominają one składem murawy bliźniczkowe. Poza tym występują też murawy kserotermiczne i częściowo, w górnej części hałdy, drzewa i niskie zarośla.
Na hałdzie występuje wiele interesujących gatunków roślin, na czele z kwitnącym w maju storczykiem męskim, od którego nazwę wzięła hałda.
Skrzynka ze złotem
Budowa geologiczna Gór Złotych na południe od Złotego Stoku jest bardzo interesująca. Przebiega tu wąska strefa skał metamorficznych, zwana strefą tektoniczną Złoty Stok-Skrzynka, stanowiąca północny fragment kopuły orlicko-śnieżnickiej. Od zachodu strefa ta kontaktuje z granitami masywu kłodzko-złotostockiego.
Skały strefy Skrzynki obserwować można na południe od Złotego Stoku w licznych skałkach w Złotym Jarze, a przede wszystkim w nieczynnym dziś, dużym kamieniołomie. Kamieniołom ten, o 6 poziomach eksploatacyjnych, ma wysokość do 75 m, przy długości ściany ponad 200 m. Dziś założony jest w nim Leśny Park Przygody „Skalisko” oferujący m.in. zjazdy na linach pomiędzy półkami skalnymi kamieniołomu.
Skały tam występujące są na swój sposób wyjątkowe. Nazywamy je mylonitami. To specyficzny rodzaj skał, które powstają w wyniku silnych przeobrażeń tektonicznych. Te złotostockie są skałami drobnoziarnistymi, ciemnoszarymi, o charakterystycznej łupkowej oddzielności. Tworzą je ułożone w równoległe pasemka zespoły łyszczyków (biotytu i muskowitu), „opływające” ziarniste agregaty kwarcu i skaleni.
W skałach widocznych w Złotym Jarze również występuje złoto. W żyłach kruszcowych stwierdzono złoto w dwóch postaciach: „widzialnej” i „niewidzialnej”. Złoto „widzialne” widzialne jest jedynie pod mikroskopem. Tworzy wrostki w innych minerałach. Największe pojedyncze ziarna złota występujące w żyłach kwarcowych i kalcytowych mogą mieć rozmiar od 5 do 50 mikrometrów. Złoto „niewidzialne” rozproszone jest w minerałach będących rudami arsenu, czyli w arsenopirycie i lelingicie, a także w bizmutynicie.
W dolinie Złotego Jaru, nawet 2-3 km na południe od Złotego Stoku napotkać można także liczne, niewielkie hałdy żużli, stanowiących świadectwo istnienia w tym miejscu hut złota. W żużlach ciągle mogą występować niewielkie ilości złota. Jest ono jednak niewidoczne gołym okiem. Mimo to próbka żużla ze Złotego Jaru może być miłą pamiątką i wspomnieniem po pracy dawnych górników i poszukiwaczy złota.
Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:
- Złoty Stok był przez setki lat ważnym ośrodkiem wydobycia złota, a później także rud arsenu; łącznie wydobyto tu około 16 ton złota;
- Złoże złota i arsenu powstało ponad 300 milionów lat temu z gorących roztworów hydrotermalnych związanych z powstawaniem masywu kłodzko-złotostockiego;
- Najciekawsze miejsca związane z górniczą historią Złotego Stoku to dawna kopalnia złota ze Sztolnią Gertruda, Hałda Storczykowa oraz nieczynny kamieniołom w Złotym Jarze.
Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska–Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka–Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz).
Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: M. Szadkowski, 2025.
