– Nigdy nie wiem – zawołał Harry do Hagrida, przekrzykując hałasujący wózek – jaka jest różnica między stalagmitami a stalaktytami!
– Stalagmity mają w środku „m” – odpowiedział mu Hagrid – I nie pytaj mnie teraz o nic, bo nic, bo chyba trochę mnie zemdliło.
J. K. Rowling, Harry Potter i Kamień Filozoficzny
Z tego artykułu dowiesz się:
- Czym jest kras i w jaki sposób powstają jaskinie krasowe;
- Jakie elementy budują jaskinie oraz jakie formy naciekowe można w nich spotkać;
- Jak przebiega proces tworzenia się nacieków jaskiniowych.
Czym jest kras?
Może i Harremu myliły się jaskiniowe nacieki krasowe, a Hagrid nie pomógł w zagadce, ale czy wiedzieli, czym w ogóle jest kras? Kras to zespół procesów chemicznych i fizycznych, powodujących rozpuszczanie skał przez wody opadowe, powierzchniowe i podziemne. W formowaniu się krasu głównym winowajcą jest lekki kwas węglowy (opisywany w cyklu węglowym).
Kras w Polsce występuje m.in. na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, w Górach Świętokrzyskich, w Tatrach i w Sudetach.
W wyniku procesów krasowych powstają jaskinie krasowe. Najsłynniejsze w Polsce tego typu jaskinie to jaskinia Raj w województwie świętokrzyskim i jaskinia Niedźwiedzia na Dolnym Śląsku.
Jaskinie krasowe powstają, gdy zakwaszona woda przepływa przez szczeliny w skałach wapiennych. Woda natrafiając na warstwy skalne o mniej zwartej budowie łatwo w nie wnika i szybko rozpuszcza materiał skalny, tworząc w ich miejscu pustki. W miarę łączenia się i poszerzania szczelin powstają z czasem rozległe, podziemne kanały wykorzystywane przez wody płynące z dużą prędkością wewnątrz masywu skalnego – siła płynącej wody formuje dalszy kształt jaskiń.
Jaskinie krasowe składają się z:
- sal – sale to największe komory jaskini, w których przy warunkach doprowadzania wody i poprzez wytrącania się z roztworu węglanu wapnia formują się słynne formy krasowe;
- korytarzy – korytarze to kanały, które łączą sale. Któryś korytarz może też być otworem do jaskini oraz ujściem podziemnej rzeki;
- studni – studnie to wydrążone przez wodę dziury w korytarzach, często bardzo głębokie. Mogą powodować kształtowanie się niższych poziomów jaskini z kolejnym poziomem sal i korytarzy;
- want – wanty są skalnymi czopami w jaskini. Blokują dostanie się w dalsze części jaskiń;
- syfonów – syfon w jaskini tworzy się, gdy część korytarza jest całkowicie zalana wodą.
Jaskiniowe formy naciekowe mogą mieć różną postać w zależności ich lokalizacji. Na stropie („suficie” jaskini) powstają makarony (bardzo delikatne formy rurkowe), które są punktem wyjścia do powstania stalaktytów, a od spągu („podłogi” jaskini) krystalizują stalagmity. Gdy się połączą powstaną stalagnaty, czyli kolumny naciekowe. Od stropu kształtują się również w jaskiniach draperie, które przypominają kształtem zasłony i potrafią osiągać rozmiary do 2 m wysokości oraz nacieki tarczowe – rzadko spotykane w Polsce formy, powstałe na skutek specyficznego spływania wody, gdy natrafi ona na wystające ze ściany nierówności, tworząc talerz z soplem stalaktytowym pod nim. Polewy naciekowe pokrywają dużą powierzchnię ścian, dna i korytarzy jaskiń. Przyjmują one postać gładkich powierzchni, nacieku wełnistego lub żeberkowego. W salach mogą występować jeziorka jaskiniowe. W takim jeziorku radialnie narastający węglan wapnia wokół np. ziarna piasku tworzy pizoidy, czyli perły jaskiniowe. W miejscu, gdzie zaczyna wysychać jeziorko wewnątrz jaskiń tworzą się pływające po wodzie tarcze węglanowe, a w miejscu wyschniętych jeziorek tworzą się misy martwicowe. W obrębie mis można zaobserwować kręgi, będące śladami dawnego poziomu wody w misach.
Szata naciekowa w jaskiniach tworzy się bardzo powoli. Jest to proces trwający tysiące lat, który zależy od warunków fizycznych i chemicznych w jaskiniach i na powierzchni terenu. Wzmożony wzrost nacieków następuje w okresach cieplejszego klimatu, natomiast ich wietrzenie – w okresach chłodniejszych. Powstałe w ten sposób kolejne generacje nacieków, badane metodami izotopowymi, pozwalają określić wiek i historię powstawania jaskini, a także dostarczają danych dotyczących genezy całego górotworu i warunków klimatycznych minionych epok geologicznych.
Strony internetowe:
https://muzeum.pgi.gov.pl/lekcje_int/jaskinie/wystroj.htm
Po przeczytaniu tego tekstu wiesz, że:
- Kras to proces rozpuszczania skał przez wodę zawierającą kwas węglowy, który prowadzi do powstawania jaskiń i form krasowych;
- Jaskinie krasowe tworzą się stopniowo i składają się m.in. z sal, korytarzy, studni, want i syfonów;
- W jaskiniach powstają różne formy naciekowe, takie jak stalaktyty, stalagmity i stalagnaty, które tworzą się bardzo powoli przez tysiące lat.
Opracowano na podstawie treści serwisu internetowego „Zrozumieć Ziemię” (red. G. Pieńkowski, S. Cwojdziński, A. Fijałkowska-Mader, M. Krzeczyńska, T. Krzywicki, J. Malec, J. Pacuła, K. Pochocka-Szwarc, J. Rychel, S. Salwa, Z. Szczepanik, P. Szrek, A. Wierzbowski, P. Woźniak, Z. Złonkiewicz). Aktualizacja i adaptacja w ramach zadania psg pn. „Ochrona georóżnorodności, geoedukacja i geoturystyka”, finansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: P. Bubel, 2025.
