Skręcanie mebli bez instrukcji bywa wyzwaniem. A co dopiero złożenie szkieletu zwierzęcia, którego żaden żyjący człowiek nigdy nie widział. Na przełomie XVIII i XIX wieku naukowcy stanęli właśnie przed takim zadaniem – i to w warunkach syberyjskiej tundry.

Przypadkowe odkrycie w wiecznej zmarzlinie

W 1799 roku myśliwy Ossip Szumachow, należący do ludu Ewenków (dawniej określanych jako Tunguzowie), natrafił we wschodniej Syberii na wystające z ziemi szczątki dużego zwierzęcia. Zmarzlina doskonale zakonserwowała ciało – zachowały się fragmenty skóry, futra i kości.

Szumachow nie miał jednak pojęcia, że odkrył jedno z najważniejszych paleontologicznych znalezisk swoich czasów. Z ciała odciął jedynie ciosy, które – jak wiele podobnych znalezisk – potraktowano jako cenną kość słoniową. Reszta została porzucona na pastwę natury.

Warto pamiętać, że w tym okresie mamuty nie były jeszcze powszechnie uznawane za wymarłe zwierzęta. Wielu uczonych sądziło, że są to słonie żyjące gdzieś w niedostępnych rejonach świata albo ofiary biblijnego potopu.

Syberyjski handel „kością mamucią”

W XVIII wieku na Syberii od dawna handlowano kośćmi mamutów – często nawet nie wiedząc, czym naprawdę są. Materiał ten trafiał do Europy jako substytut kości słoniowej i był wykorzystywany m.in. do produkcji:

  • kul bilardowych,
  • klawiszy fortepianów,
  • rękojeści narzędzi,
  • elementów dekoracyjnych.

Szacuje się, że przez stulecia z Syberii wywieziono setki ton mamucich kłów, zanim nauka zaczęła rozumieć ich prawdziwe pochodzenie.

Kupiec, który postanowił sprawdzić legendę

Pięć lat po odkryciu, w 1804 roku, do historii wkracza Roman Bołtunow – kupiec z Jakucka. Usłyszał on o dziwnym znalezisku i odkupił od Szumachowa ciosy za 50 rubli. Zaintrygowany opowieścią, postanowił odnaleźć miejsce znaleziska.

Na miejscu zastał już tylko częściowo zachowane szczątki. Zwierzęta rozszarpały mięśnie i organy, pozostawiając kości oraz fragmenty skóry. Bołtunow wykonał jednak coś bezcennego: sporządził szkic i pomiary znaleziska.

Rysunek przedstawiał stworzenie przypominające… dzika z długimi kłami. Nie było to dalekie od intuicji ówczesnych ludzi – brakowało bowiem jakichkolwiek wzorców porównawczych.

Od szkicu do nauki: „mamut Adamsa”

Rysunek Bołtunowa trafił w ręce niemieckiego przyrodnika Johanna Friedricha Adama (znanego w Rosji jako Michaił Adams). W 1806 roku uczony dotarł na miejsce odkrycia i zdołał odzyskać:

  • większość szkieletu,
  • fragmenty skóry,
  • sierść,
  • resztki tkanek miękkich.

Był to pierwszy w historii tak kompletny zestaw szczątków mamuta. Adams odkupił także ciosy – rzekomo te same, które wcześniej zabrał Szumachow (choć historycy do dziś podchodzą do tego z rezerwą).

Pierwsza rekonstrukcja mamuta… z błędem

Szczątki trafiły do Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu. Tam po raz pierwszy złożono niemal kompletny szkielet mamuta włochatego (Mammuthus primigenius).

Nie obyło się jednak bez pomyłek. Najbardziej spektakularna dotyczyła kłów – zamocowano je odwrotnie, przez co wyginały się na zewnątrz. Dopiero wiele dekad później ustalono, że prawidłowo powinny zakrzywiać się do wewnątrz, tworząc charakterystyczny łuk.

Co ciekawe, sposób osadzenia kłów był przedmiotem sporów naukowych jeszcze przez cały XIX wiek.

Dlaczego to odkrycie było przełomowe?

Znalezisko znane dziś jako „mamut Adamsa” miało ogromne znaczenie dla nauki:

  • po raz pierwszy udowodniono istnienie wymarłego gatunku dużego ssaka,
  • potwierdzono, że mamuty nie są współczesnymi słoniami,
  • zapoczątkowano badania nad fauną epoki lodowcowej,
  • rozwinęły się badania nad wieczną zmarzliną i jej właściwościami konserwującymi.

To właśnie od tego momentu paleontologia kręgowców weszła na zupełnie nowy poziom.

Zachowane fragmenty skóry i sierści mamuta Adamsa były tak dobrze zakonserwowane, że przez pewien czas rozważano nawet możliwość… ugotowania mięsa w celach badawczych. Ostatecznie zwyciężył zdrowy rozsądek – i szacunek dla nauki.

Źródła i lektura uzupełniająca

  • British Museum – materiały dotyczące „Adams Mammoth”
  • Lister, A., Bahn, P. Mammoths: Giants of the Ice Age
  • Fisher, D. C. (2009). Paleobiology and extinction of proboscideans
  • Archiwa Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu