„Lepsze jest wrogiem dobrego” – mogłyby sobie powtarzać skrzypłocze, nazywane również krabami podkowiastymi. Te niezwykłe morskie stawonogi zachowały przez bardzo długi czas ewolucji charakterystyczny plan budowy ciała. Taką długotrwałą trwałość cech morfologicznych określa się mianem stabilomorfizmu. Skrzypłocze często nazywane są też „żywymi skamieniałościami”.
Krab, który nie jest krabem
Nazwa „krab podkowiasty” jest nieco myląca. Skrzypłocze nie są skorupiakami ani prawdziwymi krabami. Należą do szczękoczułkowców i pod względem ewolucyjnym są bliżej spokrewnione z pajęczakami – pająkami, skorpionami, roztoczami i kleszczami – niż z krabami.
Obecnie żyją cztery gatunki skrzypłoczy. Jeden z nich, Limulus polyphemus, występuje u atlantyckich wybrzeży Ameryki Północnej, a pozostałe trzy zamieszkują wybrzeża Azji.
Historia ewolucyjna skrzypłoczy jest niezwykle długa. Ich dalecy krewni o podobnym planie budowy występowali już w paleozoiku. Przez kolejne setki milionów lat przedstawiciele tej linii przetrwali wielkie przemiany klimatu, zmiany układu kontynentów i masowe wymierania. Współczesny skrzypłocz może przypominać swoich bardzo odległych kopalnych krewnych, ale nie oznacza to, że przez setki milionów lat „nie ewoluował”.
Warto więc ostrożnie podchodzić do często powtarzanego stwierdzenia, że Limulus polyphemus „nie zmienił się od 150 milionów lat”. Sam współczesny gatunek nie istnieje od 150 mln lat. Tak stara jest historia podobnych morfologicznie przedstawicieli jego linii ewolucyjnej.
Fot. Raimond Spekking, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
„Żywa skamieniałość” Darwina
Określenie „żywa skamieniałość” spopularyzował Karol Darwin w pierwszym wydaniu „O powstawaniu gatunków” z 1859 roku. Używał go wobec organizmów, które zachowały cechy przypominające formy znane z dawnych okresów geologicznych.
Dzisiaj termin ten nadal jest chętnie używany w popularyzacji nauki, ale biolodzy podchodzą do niego ostrożniej. Może bowiem tworzyć fałszywe wrażenie, że istnieją organizmy, które przestały ewoluować.
Tymczasem, ewolucja nie musi prowadzić do radykalnej zmiany wyglądu. Jeżeli określony plan budowy dobrze sprawdza się w środowisku, dobór naturalny może przez bardzo długi czas sprzyjać jego zachowaniu. Jednocześnie populacje nadal podlegają mutacjom, dryfowi genetycznemu, doborowi naturalnemu i innym procesom ewolucyjnym.
Dlatego współczesny skrzypłocz nie jest tym samym gatunkiem, który żył w mezozoiku czy paleozoiku. Podobieństwo zewnętrzne nie oznacza identyczności genetycznej ani braku ewolucji.
Kto jeszcze zasłużył na miano „żywej skamieniałości”?
Do organizmów często określanych tym mianem należą m.in. latimeria, hatteria, łodzik, miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba) oraz niektóre ramienionogi. Dobrym przykładem są również przekopnice (Triops), których charakterystyczny plan budowy jest znany z bardzo starego zapisu kopalnego.
Zdjęcie: Limulus polyphemus. Autor: Didier Descouens, CC BY-SA 3.0
Ilustracja: Adrian Kin, Błażej Błażejowski – Kin A, Błażejowski B (2014) The Horseshoe Crab of the Genus Limulus: Living Fossil or Stabilomorph? CC BY 4.0, via wikimedia commons
