Pusté kostely, czyli „Puste Kościoły”, to system sztucznie wydrążonych grot i dawnych podziemnych wyrobisk w północnych Czechach. Znajduje się w dolinie rzeczki Svitávki, pomiędzy miejscowościami Velenice i Svitava, na przedpolu Gór Łużyckich. Miejsce bywa przedstawiane jako największy w Europie kompleks podziemnych wyrobisk wykonanych w piaskowcu.
Podziemia powstały w górnokredowych piaskowcach formacji jizerskiej, liczących około 90 milionów lat. Nie są więc jaskiniami w ścisłym znaczeniu geologicznym, lecz pozostałościami po działalności człowieka. Poszczególne wyrobiska powstawały niezależnie od siebie i były później wykorzystywane na wiele sposobów.
Największa część podziemi została wydrążona od XVIII wieku w związku z działalnością miejscowych szlifierni i wytwórni luster należących do rodziny Kinskich. Wydobywano odpowiednie warstwy piaskowca, który następnie rozdrabniano i przesiewano. Uzyskiwane w ten sposób frakcje piasku wykorzystywano jako materiał ścierny do szlifowania szklanych tafli.
Skałę wybierano ręcznie u podnóża piaskowcowych ścian, stopniowo zagłębiając się na dziesiątki metrów w głąb masywu. Aby zabezpieczyć strop, pozostawiano szerokie skalne filary. Powstały w ten sposób szeregi komór, łuków i kolumn przypominających wnętrza wielonawowych świątyń. Najprawdopodobniej właśnie temu podobieństwu kompleks zawdzięcza nazwę Pusté kostely.
Najbardziej znane wyrobisko noszące tę nazwę znajduje się przy drodze prowadzącej ze Svitavy do Velenic. Jego strop wspiera 16 skalnych filarów. W przeszłości podziemia były zalewane przez pobliską Svitávkę, dlatego część komór wypełniły rzeczne osady.
Nieco dalej znajduje się największa grupa komór, nazywana Pekelné doly, czyli Piekielne Kopalnie. Wyrobisko sięga około 60 metrów w głąb skały, ma mniej więcej 140 metrów szerokości i miejscami do 3,5 metra wysokości. Jego powierzchnia wynosi około 3500 m², a strop podtrzymuje blisko 30 potężnych piaskowcowych filarów. Temperatura wewnątrz przez większą część roku utrzymuje się w pobliżu 12°C.
Fot. Zákupák, domena publiczna, via Wikimedia Commons
W czasie wojny trzydziestoletniej niektóre groty w dolinie mogły służyć okolicznym mieszkańcom jako schronienie. Opowieści o średniowiecznych mnichach i pustelnikach wydrążających cały kompleks nie znajdują jednak wystarczającego potwierdzenia w źródłach. Z grotami bywa również mylona pobliska kaplica Bożego Grobu, wykuta w piaskowcu w latach 1710–1711 przez miejscowego gospodarza i ludowego artystę o nazwisku Schille.
Podczas II wojny światowej część podziemi wykorzystywano do produkcji wojennej. Z Pekelnými dolami wiązany jest zakład noszący kryptonim „Nautilus”, w którym pod koniec wojny miały być wytwarzane elementy uzbrojenia lotniczego. Po wojnie komory pełniły między innymi funkcję magazynów, przechowywano w nich również owoce i warzywa.
Niezwykłe wnętrza służyły także jako plan filmowy. Kręcono tu między innymi sceny do popularnej czeskiej baśni filmowej „S čerty nejsou žerty”, znanej w Polsce jako „Z diabłami nie ma żartów”.
Obecnie Pusté kostely i Pekelné doly funkcjonują jako dwa odrębne miejsca. Część wyrobisk Pusté kostely jest dostępna bezpłatnie, choć ich zwiedzanie wymaga ostrożności i własnego źródła światła. Pekelné doly znajdują się na terenie prywatnym i działają sezonowo jako motocyklowa atrakcja z klubem oraz punktem gastronomicznym.
Największą osobliwością Pekelných dolů jest możliwość wjazdu motocyklem do wnętrza wyrobiska i przejazdu wyznaczoną trasą pomiędzy skalnymi filarami. Dudnienie silników odbijające się od piaskowcowych ścian tworzy atmosferę, której trudno doświadczyć w jakimkolwiek innym dawnym kamieniołomie.
Zdjęcie w zajawce: Marcus O. Bst, CC BY-SA 2.0 via flickr
