Nie każdy wulkan ma postać pojedynczego, regularnego stożka z jednym kraterem na szczycie. Niektóre systemy wulkaniczne rozwijają się przez tysiące, a nawet setki tysięcy lat, zmieniając położenie miejsc erupcji i tworząc wiele nakładających się stożków, kopuł, kraterów, kalder i szczelin. Takie rozbudowane struktury określa się jako wulkany lub kompleksy wulkaniczne.
Termin wulkan kompleksowy (complex volcano) stosuje się do budowli o skomplikowanej morfologii i historii rozwoju, złożonych z kilku powiązanych ze sobą centrów erupcyjnych. Mogą one obejmować stożki wulkaniczne, kopuły lawowe, kratery, kaldery oraz otwory boczne. Kolejne erupcje mogą następować z różnych części tego samego systemu magmowego, przez co pierwotna sylwetka wulkanu zostaje silnie przekształcona.
W praktyce granice między pojedynczym wulkanem a rozległym kompleksem wulkanicznym nie zawsze są jednoznaczne – często nie mieszczą się w prostych kategoriach morfologicznych.
W obrębie kompleksu mogą występować stożki boczne, nazywane dawniej stożkami pasożytniczymi, oraz kopuły lawowe.
Dobrym przykładem złożonego systemu wulkanicznego jest Batur na indonezyjskiej wyspie Bali. Współczesny krajobraz Batur jest rezultatem długiej i skomplikowanej historii obejmującej potężne erupcje, powstanie rozległych kalder oraz późniejszą aktywność wewnątrz nich. Młodszy stożek Batur wyrósł wewnątrz starszego systemu kalderowego.
Fot. William Cho, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Od pojedynczego wulkanu do całej strefy wulkanicznej
Jeszcze większą skalę mają kompleksy i pola wulkaniczne, w których na rozległym obszarze występuje wiele centrów erupcyjnych, szczelin, stożków, kopuł i kalder. Wspólna aktywność może prowadzić do powstania rozległych pokryw lawowych i piroklastycznych.
Szczególnie spektakularnym przykładem jest Taupō Volcanic Zone (TVZ) na Wyspie Północnej Nowej Zelandii. Jest to aktywna strefa wulkaniczna o długości około 350 km i szerokości do około 100 km, związana nie tylko z rozciąganiem skorupy, lecz także z systemem subdukcji płyty pacyficznej pod płytę australijską. Większość wulkanizmu Nowej Zelandii z ostatnich około 1,6 mln lat koncentrowała się właśnie w tej strefie.
TVZ obejmuje bardzo różne typy wulkanów. Znajdują się tu duże wulkany stożkowe, takie jak Ruapehu i Tongariro/Ngauruhoe, ale również rozległe systemy kalderowe. W centralnej części strefy występuje osiem wulkanów kalderowych, a do najważniejszych aktywnych centrów należą Taupō i Okataina.
Fot. Geoff J. McKay, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
Kompleksy wulkaniczne w ryftach kontynentalnych
Rozbudowane systemy wulkaniczne występują również w obrębie ryftów kontynentalnych, gdzie rozciąganie litosfery ułatwia magmie przemieszczanie się ku powierzchni. Najbardziej spektakularnym współczesnym przykładem jest system ryftowy Afryki Wschodniej, ciągnący się przez tysiące kilometrów.
Wzdłuż ryftu występują liczne wulkany centralne, kaldery, pola wulkaniczne oraz systemy szczelin. Jednym z największych wulkanów jest – złożona budowla wulkaniczna o skomplikowanej historii erupcji i wielkich osuwisk zboczowych.
Innym wyjątkowym przykładem jest Nyiragongo w Demokratycznej Republice Konga, należący do wulkanicznego regionu Virunga. Słynie z niezwykle płynnych, ubogich w krzemionkę law oraz długotrwałej aktywności jeziora lawowego w kraterze szczytowym. W tym przypadku wulkanizm jest związany z procesami zachodzącymi w obrębie systemu ryftowego Afryki Wschodniej.
