W 1996 roku włoski mineralog Vincenzo de Michele zwrócił uwagę na ozdobę w postaci żółtozielonego skarabeusza, który został umieszczony w naszyjniku (pektorale) faraona Tutanchamona. Analizy wykazały, że wykonano go z niezwykłego materiału – libijskiego szkła pustynnego, które powstało około 29 milionów lat temu.
Libijskie szkło pustynne, nazywane również szkłem Wielkiego Morza Piasku, występuje na Saharze, w pobliżu granicy Egiptu i Libii. Jego większe nagromadzenia rozciągają się na powierzchni kilku tysięcy kilometrów kwadratowych. Materiał ten ma postać przezroczystych lub półprzezroczystych bryłek, najczęściej jasnożółtych albo zielonkawych. Zwykle są one niewielkie, ale największe znane okazy ważą kilka kilogramów.
Choć rozległe pole występowania szkła zostało opisane naukowo dopiero w latach 30. XX wieku, ludzie wykorzystywali ten materiał znacznie wcześniej. W plejstocenie wykonywano z niego narzędzia, a starożytni Egipcjanie cenili go jako kamień ozdobny.
Szkło składa się w około 98 procentach z krzemionki i zawiera niewielkie domieszki między innymi tlenków glinu, żelaza oraz tytanu. Piasek lub piaskowiec musiał zostać rozgrzany do temperatury przekraczającej 1700°C, a następnie szybko ostygnąć.
Przez dziesięciolecia proponowano różne wyjaśnienia jego pochodzenia. Brano pod uwagę aktywność wulkaniczną, uderzenie pioruna, wybuch meteorytu lub komety w atmosferze, a także bezpośrednie uderzenie ciała kosmicznego w powierzchnię Ziemi. Dzisiaj większość dowodów wskazuje na ostatni z tych scenariuszy.
W szkle i zawartych w nim minerałach odkryto ślady działania nie tylko ekstremalnie wysokiej temperatury, lecz także ogromnego ciśnienia. Szczególne znaczenie miały badania mikroskopijnych ziaren cyrkonu. Rozpoznano w nich struktury powstające podczas przemian wysokociśnieniowych, charakterystycznych dla uderzeń ciał kosmicznych. Takich warunków nie mogłaby wytworzyć eksplozja meteoroidu wysoko w atmosferze ani zwykła działalność wulkaniczna.
Najbardziej prawdopodobne jest zatem, że około 29 milionów lat temu w piaszczyste podłoże dzisiejszej Sahary uderzyła planetoida lub kometa. Energia zderzenia w jednej chwili stopiła bogate w kwarc osady. Rozżarzone tworzywo zostało rozrzucone na dużym obszarze, a po szybkim zastygnięciu utworzyło szkło.
Nadal nie odnaleziono jednak krateru, który można byłoby jednoznacznie powiązać z tym wydarzeniem. Nie jest też pewne, czy ciało kosmiczne uderzyło bezpośrednio w powierzchnię, pozostawiając nieodnaleziony dotąd krater, czy eksplodowało tuż nad ziemią.
Na mapach regionu zaznacza się niekiedy dwie libijskie struktury impaktowe: BP oraz Oasis. Pierwsza z nich, znana również jako Gebel Dalma, ma około 3,2–3,4 kilometra średnicy. Jej nazwa pochodzi od koncernu British Petroleum, którego geolog badał ją pod koniec lat 60. XX wieku. Znajdująca się dalej na południe struktura Oasis jest znacznie większa – jej średnicę szacuje się na około 18 kilometrów.
Oprac. Gunnar Ries, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Obie są silnie zerodowanymi pozostałościami dawnych kraterów uderzeniowych i początkowo brano je pod uwagę jako możliwe miejsca powstania libijskiego szkła pustynnego. Badania składu chemicznego i izotopowego skał nie potwierdziły jednak takiego związku. Co więcej, struktury BP i Oasis są najprawdopodobniej dużo starsze niż samo szkło.
Zagadka nie dotyczy już zatem tego, czy szkło ma związek z kosmiczną katastrofą, lecz przede wszystkim tego, gdzie dokładnie do niej doszło i jaki miała przebieg. Krater mógł zostać zasypany piaskiem, zatarty przez erozję albo w ogóle nie powstać, jeśli obiekt eksplodował w atmosferze.
Po niemal 29 milionach lat fragment tego niezwykłego materiału trafił w ręce egipskiego rzemieślnika. Oszlifowany i wyrzeźbiony w kształt skarabeusza stał się centralnym elementem królewskiego pektorału, a następnie przez ponad trzy tysiące lat spoczywał w grobowcu Tutanchamona.
Fot. Jon Bodsworth, domena publiczna, via Wikimedia Commons
Ilustracja w zajawce: szkło libijskie, zdjęcie autorstwa H. Raab (User:Vesta) – Praca własna, CC BY-SA via wikimedia commons
