Nad Rydułtowami w powiecie wodzisławskim wznosi się góra, której próżno szukać na mapach naturalnych form rzeźby terenu. Szarlota jest ogromnym zwałowiskiem odpadów powstałych podczas wydobycia i przeróbki węgla kamiennego. Ze względu na wysokość i charakterystyczny stożkowy kształt stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów antropogenicznych Górnego Śląska.
Szarlota jest określana jako najwyższa hałda stożkowa w Polsce i jedna z najwyższych tego rodzaju w Europie. Ma około 134 m wysokości względnej, a jej szczyt znajduje się na wysokości około 406 m n.p.m.
Powstanie Szarloty związane jest z działalnością kopalni węgla kamiennego w Rydułtowach. Historia miejscowego górnictwa sięga końca XVIII wieku, a wraz z rozwojem przemysłowego wydobycia węgla rosła również ilość materiału skalnego wydobywanego na powierzchnię.
Na zwałowisko trafiały przede wszystkim skały towarzyszące pokładom węgla – piaskowce, mułowce i iłowce – oraz pozostałości węgla. Odpady transportowano m.in. specjalną kolejką wąskotorową. Przez dziesięciolecia materiał był usypywany w jednym miejscu, aż powstała charakterystyczna forma przypominająca regularną górę.
Prawie jak piramida Cheopsa
Szarlota ma około 134 m wysokości względnej, licząc od podstawy do szczytu.
To zaledwie około 5 metrów mniej niż obecna wysokość Wielkiej Piramidy w Gizie, która mierzy około 139 m. Pierwotnie piramida Cheopsa była jednak wyższa – miała około 146,6 m.
Regularny stożkowy kształt zwałowiska sprawił, że Szarlota bywa nazywana „Śląskim wulkanem” oraz „Królową śląskich hałd”.
Skąd wzięła się nazwa „Szarlota”?
Przez wiele lat zwałowisko nie miało swojej obecnej nazwy. Otrzymało ją dopiero w 2007 roku, kiedy mieszkańcy Rydułtów wybrali ją spośród kilkunastu propozycji w plebiscycie. Nazwa Szarlota nawiązuje do historycznej kopalni Charlotte, jednej z kopalń, z których rozwinął się późniejszy zakład górniczy w Rydułtowach.
Hałda tak silnie wpisała się w krajobraz i tożsamość miasta, że jej charakterystyczna sylwetka stała się jednym z symboli Rydułtów. Na zboczu umieszczono również ogromny napis „SZARLOTA”, którego litery mają po kilka metrów wysokości.
Szarlota pojawia się także w kulturze – trafiła m.in. do filmu dokumentalnego „Rydwany węgla” oraz publikacji poświęconych Rydułtowom i Górnemu Śląskowi.
Dlaczego hałdy płoną?
Odpady pogórnicze mogą zawierać resztki węgla oraz inne substancje podatne na utlenianie. Kiedy tlen przenika w głąb zwałowiska, zachodzą reakcje egzotermiczne, czyli procesy wydzielające ciepło. Znaczenie ma m.in. utlenianie pozostałości substancji węglowej oraz minerałów siarczkowych, takich jak piryt.
Jeżeli powstające ciepło nie jest wystarczająco szybko odprowadzane, temperatura wewnątrz zwałowiska stopniowo wzrasta. W odpowiednich warunkach może dojść do samozagrzewania, a następnie samozapłonu materiału. Wtedy hałda zaczyna zachowywać się trochę jak ogromny, bardzo powoli działający piec.
Wysoka temperatura zmienia również materiał skalny tworzący zwałowisko. Iłowce i mułowce mogą ulegać przeobrażeniom termicznym, zmieniając barwę i właściwości. Powstają charakterystyczne czerwone, pomarańczowe lub brunatne skały przepalone.
W miejscach aktywnych termicznie mogą powstawać także minerały wtórne, krystalizujące w szczelinach i na powierzchni zwałowiska. Hałdy kopalniane stają się dzięki temu niezwykłymi, stworzonymi przez człowieka środowiskami procesów mineralogicznych.
U podnóża Szarloty można znaleźć również fragmenty skał karbońskich, piryt oraz skamieniałości związane z osadami, w których występują pokłady węgla kamiennego.
Z czubka Szarloty zapewne można byłoby podziwiać rozległą panoramę Górnego Śląska, jednak swobodne wejście na zwałowisko nie jest dozwolone.
Aktywność termiczna hałd może powodować powstawanie szczelin i pustek, osuwanie się materiału oraz emisję gazów. Teren należy do zakładu górniczego, dlatego wejście wymaga odpowiedniej zgody.
Drugie życie górniczych odpadów
Materiał zgromadzony na starych zwałowiskach coraz częściej traktowany jest nie tylko jako odpad, ale również jako potencjalny surowiec. Skały przepalone i inne materiały pogórnicze mogą być wykorzystywane m.in. w budownictwie drogowym i robotach ziemnych, dlatego część starych hałd jest stopniowo eksploatowana i rekultywowana.
Szarlota ma jednak szczególne znaczenie krajobrazowe i kulturowe. Przez dziesięciolecia stała się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów panoramy Rydułtów.
Jest znakomitym przykładem antropogenicznej formy rzeźby terenu – góry, która nie powstała wskutek ruchów tektonicznych, działalności lodowca ani erozji, lecz w wyniku działalności człowieka.
A jednocześnie, kiedy już powstała, zaczęły zachodzić w niej procesy jak najbardziej naturalne: wietrzenie, erozja, ruchy masowe, reakcje chemiczne, samozagrzewanie i powstawanie nowych minerałów.
Sporo informacji o hałdach i zwałowiskach pogórniczych można znaleźć również w bazie Państwowego Instytutu Geologicznego – PIB: https://cbdgportal.pgi.gov.pl/haldy/
Zdjęcie w zajawce: MOs810 – Praca własna, CC BY-SA 4.0, via commons wikimedia
