W takim miejscu naprawdę trudno pożyczyć sól od sąsiada z przeciwka. W północno-środkowych Chinach, na lessowym płaskowyżu prowincji Shanxi, znajduje się Dolina Pinglu – spektakularny kanion o długości około 10 km, szerokości dochodzącej do 2 km i głębokości sięgającej nawet 100 metrów. Stromo rozcięte zbocza i niemal pionowe ściany sprawiają, że krajobraz wygląda bardziej jak scenografia filmu fantasy, niż realne miejsce na Ziemi.
Nieprzypadkowo Dolina Pinglu „zagrała” epizodyczną rolę w hollywoodzkiej superprodukcji Wielki Mur (2016) z Mattem Damonem. Naturalna geometria terenu okazała się na tyle sugestywna, że nie wymagała niemal żadnych cyfrowych poprawek.
Część wielkiego systemu ryftowego Chin
Dolina Pinglu nie jest jednak wyłącznie efektem erozji. To fragment znacznie większej struktury geologicznej – systemu ryftowego Shanxi, znanego również jako system szczelin Fen–Wei. Jest to jeden z najważniejszych kontynentalnych systemów ryftowych we wschodniej Azji, rozciągający się na długości ponad 1200 km od prowincji Shanxi po dolinę rzeki Wei.
Ryft Shanxi powstał w wyniku rozciągania skorupy ziemskiej w obrębie Bloku Północnochińskiego. Proces ten rozpoczął się w późnym miocenie, około 10–12 milionów lat temu, i trwa – w sensie geologicznym – do dziś. W strefie ryftu dominują uskoki normalne, a poszczególne bloki skorupy zapadały się względem siebie, tworząc obniżenia tektoniczne (grabenowe baseny) i wyniesione krawędzie, które później zostały silnie przekształcone przez erozję.
Dlaczego ziemia pękła właśnie tutaj?
Rozciąganie skorupy w tym rejonie Chin wiąże się z głębokimi procesami zachodzącymi w płaszczu Ziemi oraz z skutkami kolizji płyty indyjskiej z eurazjatycką. Choć zderzenie Indii z Azją kojarzy się głównie z wypiętrzaniem Himalajów, jego konsekwencje sięgają tysięce kilometrów dalej na wschód.
Według badań syntetyzowanych m.in. w pracy opublikowanej w Tectonics (AGU, 2020), rozciąganie Bloku Północnochińskiego jest efektem złożonej interakcji:
- bocznego „wypychania” materiału skorupy i litosfery,
- osłabienia litosfery w wyniku wcześniejszych procesów tektonicznych,
- ruchów konwekcyjnych w płaszczu, które sprzyjały powstawaniu stref ekstensji.
W uproszczeniu: skorupa ziemska w tym rejonie była stopniowo rozciągana jak ciasto, aż zaczęła pękać.
Lessy i erozja
To, co dziś nadaje Dolinie Pinglu jej dramatyczny wygląd, to nie tylko tektonika, ale także litologia. Region Shanxi pokryty jest grubymi seriami lessów – drobnoziarnistych osadów eolicznych, które są niezwykle podatne na erozję wodną.
Gdy uskoki tektoniczne stworzyły strome różnice wysokości, woda opadowa szybko przejęła inicjatywę. Spływy powierzchniowe, okresowe potoki i osuwiska wyżłobiły w miękkim materiale ostre krawędzie, wąwozy i niemal pionowe ściany. To właśnie dlatego dolina ma tak „poszarpaną” rzeźbę i dlaczego osadnictwo w jej bezpośrednim sąsiedztwie bywa ryzykowne.
Jeden z najbardziej sejsmicznych i niebezpiecznych regionów Chin
System ryftowy Shanxi należy do najbardziej aktywnych sejsmicznie obszarów Chin kontynentalnych. Wzdłuż uskoków Fen–Wei dochodziło w przeszłości do licznych silnych trzęsień ziemi, z których część zapisała się tragicznie w historii.
Najbardziej znanym przykładem jest trzęsienie ziemi z 1556 roku w regionie Shaanxi–Shanxi, uznawane za najbardziej śmiercionośne w dziejach ludzkości. Zginęło wówczas – według szacunków historycznych – ponad 800 tysięcy osób. Wysoka liczba ofiar była związana m.in. z zamieszkiwaniem lessowych jaskiń (yaodong), które podczas wstrząsów masowo się zawalały.
Współczesne badania geofizyczne wskazują, że uskoki ryftu Shanxi wciąż są aktywne, a deformacje skorupy mierzone są dziś w milimetrach rocznie. To niewiele w skali ludzkiego życia, ale wystarczająco dużo, by w skali geologicznej utrzymywać zagrożenie sejsmiczne.
Geologia i realne zagrożenia
Dolina Pinglu jest dziś atrakcją turystyczną i popularnym plenerem fotograficznym, ale dla geologów stanowi przede wszystkim czytelny zapis procesów, które kształtują kontynenty od milionów lat. To miejsce, gdzie w jednym krajobrazie spotykają się: tektonika płyt, dynamika płaszcza, sedymentologia lessów i siła erozji.
