Kto chciałby dostać sto bilionów dolarów i to od razu, w jednym kawałku, bez dźwigania ciężkiej sakiewki? W Zimbabwe przez chwilę było to możliwe. W 2008 roku do obiegu trafił banknot o nominale 100 000 000 000 000 dolarów zimbabwańskich – najwyższy nominał w historii świata. Brzmiało dumnie, ale za taką fortunę nie dało się kupić nawet bochenka chleba.

Kamienie, które symbolizowały równowagę

Na awersie banknotu znalazł się nieprzypadkowy motyw: trzy potężne głazy spoczywające na sobie w idealnej równowadze. To Balansujące Skały Chiremba, położone w granicach Rezerwatu Epworth niedaleko Harare, stolicy kraju. Wybór tego motywu miał wymiar symboliczny – skały miały reprezentować siłę, stabilność i trwałość państwa. W języku lokalnym Shona nazywane są Domboremari, co znaczy „skała pieniędzy”. Trudno o bardziej przewrotną nazwę, gdy przypomnimy sobie, jak bardzo wartość samej waluty się załamała.

Geologia starsza od kontynentów

Balansujące Skały powstały około 2,6 miliarda lat temu. To granity należące do Zimbabwe Craton – jednego z najstarszych fragmentów skorupy ziemskiej, powstałego w archaiku, jeszcze zanim istniały dzisiejsze kontynenty w obecnym kształcie.

Ich niezwykły wygląd to efekt wietrzenia eksfoliacyjnego, czyli łuszczenia się skały warstwami w wyniku naprzemiennego nagrzewania i ochładzania. Proces ten trwa miliony lat i przypomina obieranie cebuli – tylko w geologicznym tempie. Z twardszego granitu pozostają w końcu odporne ostańce, tworząc konstrukcje, które zdają się przeczyć grawitacji.

Podobne formy można zobaczyć w różnych miejscach świata: w Australii słynne Devils Marbles, w Finlandii granitowe ostańce Kummakivi, a w Polsce choćby Skały Pieprzowe w Sandomierzu czy Rudawy Janowickie, gdzie procesy wietrzenia również tworzyły osobliwe rzeźby skalne.

„Skała, która leczy”

Słowo Chiremba oznacza w języku Shona „uzdrowiciela”. Dla miejscowej ludności skały mają duchowe znaczenie – są miejscem refleksji, symbolem równowagi między człowiekiem a naturą. W tradycji afrykańskiej kamienie, podobnie jak drzewa czy źródła, mogą mieć moc ochronną. W tym sensie Balansujące Skały stały się nie tylko elementem krajobrazu, lecz także częścią tożsamości duchowej.

Symbol stabilności, który nie przetrwał inflacji

W 2008 roku inflacja w Zimbabwe osiągnęła 231 milionów procent rocznie – według oficjalnych danych. W praktyce ceny potrafiły się podwajać co 24 godziny. Płatności odbywały się w workach pełnych banknotów, a ludzie nosili pieniądze w walizkach, nie w portfelach.

Dolar amerykański wart był wtedy 70 miliardów dolarów Zimbabwe według kursu bankowego i ponad 500 miliardów na rynku nieoficjalnym. Ostatecznie władze zrezygnowały z krajowej waluty, zastępując ją dolarami USA i randem południowoafrykańskim.

Sto bilionów dolarów Zimbabwe stało się symbolem ekonomicznej katastrofy – i przedmiotem kolekcjonerskim. Dziś można je kupić w internecie za równowartość kilku dolarów amerykańskich. Ironia losu: banknot, który kiedyś nie wystarczał na chleb, dziś ma wartość muzealną.

Kamień w nazwie kraju

Dla mieszkańców Zimbabwe skały to coś więcej niż motyw dekoracyjny. Sama nazwa kraju pochodzi od słów „dzimba dzemabwe” – „kamienne domy” – i odnosi się do ruin starożytnego miasta Wielkie Zimbabwe, będącego centrum potężnego królestwa z XIII–XV wieku. Kamień stał się więc fundamentem narodowej tożsamości – dosłownie i symbolicznie.

W epoce kolonialnej Brytyjczycy także używali wizerunków podobnych skał, widząc w nich znak „niezmienności imperium”. Po odzyskaniu niepodległości motyw wrócił do lokalnej narracji, tym razem jako symbol samostanowienia i afrykańskiej siły.

Skały na banknotach świata

Geologia często trafia na pieniądze. Na banknotach Namibii widnieją pustynne wydmy Dune 45 z kwarcowego piasku, Norwegia przedstawia granitowe klify fiordów, Islandia – bazaltowe kolumny i gejzery, Chile – Andy i złoża miedzi, a RPA – złoto z Witwatersrandu. Nieprzypadkowo: to właśnie zasoby geologiczne stanowiły podstawę bogactwa wielu państw. Można więc powiedzieć, że geologia rządzi finansami – przynajmniej na ilustracjach.

Ciekawostki

  • Najwyższy banknot Zimbabwe (100 bilionów) wydrukowano w 2008 r. w niemieckiej drukarni Giesecke & Devrient, która niedługo potem odmówiła dalszej współpracy z powodu kryzysu gospodarczego.
  • W 2009 roku Bank Centralny Zimbabwe wprowadził przez chwilę… banknot o nominale 100 bilionów dolarów z datą ważności – tracił wartość po pół roku.
  • W 2022 r. Zimbabwe wprowadziło nową walutę – ZiG (Zimbabwe Gold) – powiązaną z rezerwami złota, próbując symbolicznie „ustabilizować” gospodarkę złotem, a nie papierem.
  • Balansujące Skały są dziś częścią rezerwatu przyrodniczego i jednym z najczęściej fotografowanych miejsc w kraju.

A gdyby Polska miała własny geologiczny banknot – jaka skała powinna się na nim znaleźć? Może Giewont albo jurajskie ostańce z Ojcowa?

Źródła:

  • Reserve Bank of Zimbabwe (archiwum banknotów)
  • National Museums and Monuments of Zimbabwe
  • World Bank Data (2009)
  • The Guardian, Zimbabwe’s trillion-dollar note: a symbol of collapse (2015)
  • Smithsonian Institution, Zimbabwe Craton Geology
  • BBC News Africa (2022)