Szwedzi od lat słyną z pragmatyzmu i zamiłowania do projektów „zrób to sam”. Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów tej cechy jest… zbudowanie całego Układu Słonecznego. I to nie w muzeum ani planetarium, lecz w skali kraju.
Szwedzki Układ Słoneczny (Swedish Solar System) to największy na świecie stały model naszego systemu planetarnego. Powstał w drugiej połowie lat 90. XX wieku i do dziś pozostaje unikatowym połączeniem nauki, edukacji i przestrzeni publicznej.
Skala, która robi wrażenie
Model został wykonany w skali 1 : 20 milionów, co oznacza, że 1 metr w terenie odpowiada 20 milionom metrów w rzeczywistości.
W tej skali cały Układ Słoneczny ma prawie 1000 kilometrów długości, a jego elementy rozmieszczono w różnych miastach Szwecji – od Sztokholmu po daleką północ kraju.
Projekt obejmuje:
- Słońce,
- wszystkie planety (w tym planety karłowate),
- wybrane księżyce,
- pas planetoid,
- granicę heliosfery.
Całość pozwala w bardzo intuicyjny sposób zrozumieć, jak ogromne są kosmiczne odległości i jak niewielkie są planety w porównaniu ze Słońcem.
Słońce w centrum – Avicii Arena
Centralnym punktem modelu jest Avicii Arena (dawniej Globen) w Sztokholmie – największy półkulisty budynek na świecie o średnicy 110 metrów. W modelu pełni on rolę Słońca wraz z koroną słoneczną.
To nieprzypadkowy wybór:
- kształt idealnie oddaje kulistą formę gwiazdy,
- rozmiar dobrze koresponduje z przyjętą skalą,
- obiekt jest łatwo dostępny i rozpoznawalny.
- Od tego miejsca zaczyna się „kosmiczna podróż” po Szwecji.
Planety w skali kraju
Planety wewnętrzne – najbliższe Słońcu planety rozmieszczono w okolicach Sztokholmu:
- Merkury – ok. 25 cm średnicy,
- Wenus – ok. 62 cm,
- Ziemia – ok. 65 cm,
- Mars – ok. 35 cm.
Model Ziemi znajduje się w Szwedzkim Muzeum Historii Naturalnej, około 7,6 km od Avicii Areny. To dystans odpowiadający rzeczywistej odległości Ziemi od Słońca w tej skali.
Planety zewnętrzne rozmieszczono już daleko poza stolicą, głównie w miastach nad Morzem Bałtyckim:
- Jowisz – 7,3 m średnicy,
- Saturn – 6,1 m,
- Uran – 2,6 m,
- Neptun – 2,5 m.
W 2020 roku do projektu dodano także symbol pasa planetoid, który wcześniej nie był uwzględniony.
Gdzie kończy się Układ Słoneczny?
Najdalszy punkt modelu znajduje się około 950 km na północ od Sztokholmu i symbolizuje granicę heliosfery – obszaru, do którego dociera wiatr słoneczny.
To właśnie tam, w skali modelu, kończy się realny wpływ Słońca, a zaczyna przestrzeń międzygwiazdowa. Dla porównania: w rzeczywistości sonda Voyager 1 przekroczyła tę granicę dopiero w 2012 roku, po ponad 35 latach lotu.
Edukacja przez skalę i przestrzeń
Projekt koordynowany jest przez Szwedzkie Towarzystwo Astronomiczne i pełni kilka funkcji:
- edukacyjną – uczy skali Wszechświata w sposób intuicyjny,
- popularyzatorską – łączy naukę z turystyką,
- wizualizacyjną – pozwala „poczuć” odległości kosmiczne fizycznie.
Co ciekawe, przejechanie całego modelu w jeden dzień samochodem jest możliwe, ale piesze „zwiedzanie” Układu Słonecznego zajęłoby wiele tygodni.
Dlaczego ten projekt jest wyjątkowy?
Szwedzki Układ Słoneczny:
- jest największym stałym modelem Układu Słonecznego na świecie,
- nie znajduje się w jednym miejscu – jest „rozsiany” po kraju,
- łączy naukę, architekturę i krajobraz,
- doskonale pokazuje, jak ogromna jest przestrzeń kosmiczna w porównaniu z ludzką skalą.
To przykład popularyzacji nauki, która działa nie przez wykresy i liczby, ale przez doświadczenie przestrzeni.
Źródła i materiały
- Swedish Solar System / Svenska Solsystemet – Swedish Astronomical Society
- Lindberg M. (2019), The Sweden Solar System: Structure, Purpose and Outreach
Zdjęcia: Avicii Arena, modele Ziemi i Wenus – Joongi Kim, CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)
Zdjęcie w zajawce: kallerna -CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org
