Na pograniczu Etiopii i Dżibuti, w samym sercu Depresji Afar, leży jezioro Abbe – silnie zasolony zbiornik należący do systemu jezior ryftowych Afryki Wschodniej. To jedno z nielicznych miejsc na Ziemi, gdzie procesy geologiczne, zwykle zachodzące na dnie oceanów, można obserwować bezpośrednio na powierzchni lądu. Region ten bywa określany mianem „naturalnego laboratorium geologicznego”, ponieważ pozwala śledzić mechanizmy rozpadu kontynentów niemal „na żywo”.
Styk trzech płyt litosfery
W rejonie jeziora Abbe spotykają się trzy wielkie płyty litosfery: arabska, nubijska i somalijska. Oddalają się one od siebie z prędkością kilku milimetrów rocznie, rozciągając i stopniowo rozrywając skorupę kontynentalną. To właśnie dlatego Depresja Afar jest jednym z najbardziej aktywnych tektonicznie obszarów świata. W perspektywie kilku–kilkunastu milionów lat proces ten doprowadzi do powstania nowego oceanu, a Róg Afryki oddzieli się od głównej masy kontynentu afrykańskiego.
Kominy hydrotermalne – rzeźby tworzone przez gorącą wodę
Najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu jeziora Abbe są monumentalne kominy hydrotermalne, zbudowane głównie z węglanów, przede wszystkim kalcytu. Ich powstawanie jest bezpośrednio związane z aktywnością tektoniczną i magmową regionu. Wzdłuż licznych uskoków ryftowych ku powierzchni unoszą się gorące wody podziemne, ogrzewane przez płytko zalegającą magmę i silnie nasycone rozpuszczonymi minerałami. Po wydostaniu się na powierzchnię i kontakcie z chłodniejszym powietrzem, minerały gwałtownie wytrącają się z roztworu, tworząc stopniowo narastające, kolumnowe struktury. Największe z nich osiągają nawet 40–50 metrów wysokości.
Kontynentalny odpowiednik „black smokerów”
Proces formowania kominów jeziora Abbe bywa porównywany do działania głębinowych kominów hydrotermalnych typu „black smokers”, znanych z grzbietów śródoceanicznych. Różnica tkwi jednak w składzie chemicznym. W Abbe niemal nie występują siarczki metali ciężkich, a dominują osady węglanowe i krzemionkowe. Taki zestaw minerałów jest typowy dla wczesnego, kontynentalnego stadium ryftowania, zanim do systemu zacznie wnikać woda morska i zanim rozwiną się warunki charakterystyczne dla dna oceanicznego.
Zasilanie jeziora i aktywność wulkaniczna
Jezioro Abbe zasilane jest głównie przez rzekę Awash – najdłuższą rzekę Etiopii – oraz przez sezonowe strumienie spływające z otaczających solnisk. Na północno-zachodnim brzegu dominuje masyw Dama Ali, wulkan uważany za uśpiony, lecz nadal aktywny tektonicznie i magmowo. W XXI wieku rejestrowano tam epizody deformacji terenu i zwiększonej aktywności sejsmicznej, co potwierdza obecność magmy w płytkich partiach skorupy ziemskiej.
Kurczące się jezioro
Jeszcze w połowie XX wieku jezioro Abbe zajmowało znacznie większą powierzchnię. Intensywne przekierowanie wód rzeki Awash na potrzeby irygacyjne w Etiopii doprowadziło do zmniejszenia jego obszaru o około dwie trzecie i obniżenia poziomu wody o niemal pięć metrów. Skutkiem jest szybki wzrost zasolenia oraz coraz większa ekspozycja dna jeziora i struktur hydrotermalnych, które dawniej pozostawały pod wodą.
Ekstremalne środowisko i życie
Mimo surowych warunków okolice jeziora Abbe nie są pozbawione życia. Zbiornik i jego obrzeża stanowią ważne siedlisko ptaków wodnych, w tym flamingów, pelikanów i kormoranów. Rozległe solniska wykorzystywane są przez lokalne społeczności Afarów do tradycyjnego pozyskiwania soli. Co więcej, osady hydrotermalne Abbe są badane jako analog środowisk, w których mogło rozwijać się wczesne życie na Ziemi, a także jako ziemski odpowiednik warunków rozważanych w badaniach astrobiologicznych.
Jezioro Abbe w kulturze popularnej
Niemal księżycowy krajobraz jeziora Abbe przyciągnął również filmowców. To właśnie tutaj kręcono część plenerowych scen kultowego filmu „Planeta małp” z 1968 roku. Monumentalne kominy hydrotermalne stały się wizualnym symbolem świata po katastrofie.
Paradoksalnie jednak, z geologicznego punktu widzenia Abbe nie przedstawia obrazu końca, lecz początek nowego etapu w historii Ziemi – narodziny przyszłego oceanu.
