Ziemia jest kulą – a dokładniej: spłaszczoną elipsoidą obrotową. Wiemy to od ponad dwóch tysięcy lat, potrafimy to zmierzyć, sfotografować, policzyć i sprawdzić na dziesiątki niezależnych sposobów. A jednak teoria płaskiej Ziemi nie tylko nie zniknęła, ale w XXI wieku przeżywa wyraźny renesans. Skąd bierze się popularność idei, która stoi w sprzeczności z geologią, astronomią, geodezją i zwykłą codzienną obserwacją świata?

Wiedza starsza, niż przypuszczamy

Już w starożytności kształt Ziemi nie był wielką zagadką. Eratostenes w III wieku p.n.e. obliczył obwód naszej planety z zadziwiającą dokładnością, wykorzystując różnice długości cienia w dwóch miastach. Arystoteles wskazywał na cień Ziemi podczas zaćmień Księżyca i zmiany widocznych gwiazdozbiorów wraz z szerokością geograficzną. Od tego czasu lista dowodów tylko się wydłużała: od żeglugi oceanicznej, przez triangulację geodezyjną, po współczesne pomiary satelitarne.

A mimo to pojawił się ktoś, kto uznał, że wszyscy „nie patrzyli wystarczająco uważnie”.

XIX wiek i narodziny nowoczesnego płaskoziemstwa

Nową falę zainteresowania płaską Ziemią zapoczątkował Samuel Birley Rowbotham, angielski działacz społeczny i pisarz. W połowie XIX wieku opublikował książkę „Zetetic Astronomy: Earth Not a Globe”, w której ogłosił, że cała dotychczasowa astronomia się myli, a Ziemia jest płaską, nieruchomą płaszczyzną.

Rowbotham przeprowadził słynny eksperyment na kanale Old Bedford w Anglii. Obserwował przez lunetę łódź z flagą, ustawiając instrument bardzo nisko nad powierzchnią wody. Skoro łódź pozostawała widoczna na kilku kilometrach, uznał to za dowód braku krzywizny Ziemi. Problem polegał na tym, że pominął kluczowe zjawisko fizyczne.

Refrakcja atmosferyczna – drobny szczegół, duży problem

Światło nie porusza się w powietrzu idealnie po liniach prostych. Refrakcja atmosferyczna, czyli załamanie światła w warstwach powietrza o różnej temperaturze i gęstości, może „podnosić” obraz obiektu znajdującego się za horyzontem. Nad wodą – zwłaszcza przy inwersjach temperatury – efekt ten bywa bardzo silny.

To dlatego odległe statki czasem „unoszą się” nad horyzontem, a ląd potrafi być widoczny dalej, niż wynikałoby to z prostej geometrii kuli. Eksperyment Rowbothama nie obalił krzywizny Ziemi – obnażył jedynie konsekwencje ignorowania fizyki atmosfery.

Kolejne „dowody”, te same błędy

Pod koniec XIX wieku idee Rowbothama podchwycił William Carpenter, autor książki „Sto dowodów na to, że Ziemia nie jest kulą ziemską”. Jednym z jego argumentów był rzekomo minimalny spadek Nilu na ogromnym dystansie, co miało wykluczać wypukłość Ziemi. Problem w tym, że Carpenter posługiwał się błędnymi danymi niwelacyjnymi i nie rozumiał skali zjawiska: krzywizna Ziemi jest subtelna i nie objawia się gwałtownym „opadaniem” terenu.

W 1893 roku Lady Elizabeth Blount założyła Powszechne Towarzystwo Zetetyczne, łącząc argumenty pseudonaukowe z selektywną interpretacją tekstów religijnych. Płaskoziemstwo zaczęło funkcjonować jak ruch społeczny – z broszurami, wykładami i własnym obiegiem informacji.

XX wiek: teoria spiskowa w nowym opakowaniu

W 1956 roku powstało współczesne Flat Earth Society, założone przez Samuel Shenton. Shenton odrzucał zdjęcia satelitarne i pomiary geodezyjne, tłumacząc widoczną krzywiznę Ziemi „zniekształceniem obiektywu”. Gdy zaczęła się era lotów kosmicznych, argumenty płaskoziemskie nie zniknęły – po prostu zostały włączone do narracji o globalnym spisku.

Współcześnie wizji płaskiej Ziemi jest kilka: od dysku otoczonego „ścianą lodu” Antarktydy, po nieskończoną płaszczyznę. Część zwolenników odrzuca istnienie grawitacji, tłumacząc ją rzekomym jednostajnym przyspieszeniem Ziemi ku górze. Brzmi efektownie, ale nie wytrzymuje zderzenia z żadnym eksperymentem fizycznym.

Internet, algorytmy i psychologia „wtajemniczenia”

Dlaczego te idee wciąż mają odbiorców? Bo są proste, radykalne i dają poczucie wyjątkowości. „Ja wiem coś, czego inni nie widzą” to bardzo silny mechanizm psychologiczny. Media społecznościowe dodatkowo wzmacniają treści emocjonalne i kontrowersyjne, a algorytmy nie rozróżniają rzetelnej wiedzy od pseudonauki – liczy się zaangażowanie.

Efekt jest taki, że mit obalony jeszcze w starożytności zyskał drugie życie w epoce satelitów, GPS-u i globalnych sieci pomiarowych.

Ziemia naprawdę nas kręci – i to dosłownie

Kształt Ziemi nie jest kwestią opinii ani wiary. To jeden z najlepiej potwierdzonych faktów nauk przyrodniczych, wspierany przez geologię, geofizykę, astronomię i inżynierię. Paradoks polega na tym, że nigdy wcześniej nie mieliśmy tak wielu narzędzi do sprawdzania rzeczywistości – i jednocześnie tak wielu powodów, by wątpić w to, co sprawdzone.

A Ziemia? Nadal krąży wokół własnej osi, lekko spłaszczona na biegunach, zupełnie obojętna na to, jakie teorie akurat są w modzie.