Aleksandryt (przezroczysta odmiana chryzoberylu) to minerał dla niezdecydowanych – szmaragd za dnia i rubin w nocy. Zmienia barwę jak kameleon: w zależności od rodzaju padającego światła, jest niebiesko-zielony (światło naturalne), fioletowo-czerwony (światło sztuczne) lub krwistoczerwony (ultrafiolet). Należy do najrzadszych i najbardziej niezwykłych kamieni szlachetnych świata. Wysokiej jakości okazy są dziś rzadsze od diamentów, a ich ceny mogą osiągać dziesiątki tysięcy dolarów za karat.
Nazwa i etymologia
Aleksandryt został nazwany na cześć przyszłego cara Rosji, Aleksandra II Romanowa. Według najczęściej przytaczanej wersji minerał odkryto w 1834 roku na Uralu podczas poszukiwania szmaragdów, a jego oficjalna prezentacja zbiegła się z szesnastymi urodzinami następcy tronu. Nazwa miała podkreślać znaczenie odkrycia dla Imperium Rosyjskiego.
Wśród Polaków nie cieszył się uznaniem, gdyż uważano go za symbol carskiego samowładztwa.
W języku angielskim funkcjonuje pod nazwą alexandrite.
Historia i kultura
Pierwsze aleksandryty znaleziono w Górach Ural. Ich zielona i czerwona barwa odpowiadała kolorom rosyjskich wojskowych mundurów i sztandarów, dlatego szybko stały się symbolem rosyjskiej arystokracji. W XIX wieku kamień był niezwykle modny wśród rosyjskiej elity. Wykonywano z niego pierścienie, brosze i ozdoby dworskie.
Po wyczerpaniu najbogatszych złóż uralskich jego wartość jeszcze wzrosła. Dziś historyczne rosyjskie aleksandryty należą do najbardziej poszukiwanych kamieni kolekcjonerskich.
Charakterystyka fizykochemiczna
- Aleksandryt jest odmianą chryzoberylu, czyli tlenkiem berylu i glinu.
- Wzór chemiczny: BeAl₂O₄
- Grupa mineralna: tlenki – odmiana chryzoberylu
- Kolor: zielony, niebieskozielony, oliwkowy; w świetle sztucznym czerwony lub purpurowy
- Połysk: szklisty
- Przezroczystość: przezroczysty do półprzezroczystego
- Układ krystalograficzny: rombowy
- Twardość (skala Mohsa): 8,5
- Łupliwość: słaba
- Zjawiska optyczne: efekt zmiany barwy, pleochroizm, czasem efekt kociego oka
Skąd się bierze barwa?
Zielone zabarwienie aleksandrytu jest spowodowane domieszką chromu. Chrom pochłania część długości fal światła widzialnego. W efekcie minerał inaczej reaguje na światło słoneczne, bogate w barwy niebieskie i zielone, a inaczej na światło żarowe, zawierające więcej fal czerwonych. To właśnie dlatego ten sam kamień może sprawiać wrażenie zielonego za dnia i czerwonego wieczorem.
Spotykane są okazy szmaragdowozielone, czerwonawe i pomarańczowożółte. Za najcenniejsze uznawane są kryształy o barwie szmaragdowozielonej i rubinowoczerwonej.
Zjawiska optyczne
Najbardziej charakterystyczną cechą aleksandrytu jest zmiana barwy pod wpływem oświetlenia. W literaturze gemmologicznej zjawisko to określa się jako „efekt aleksandrytu” i jest ono jednym z najbardziej spektakularnych efektów optycznych spotykanych wśród kamieni szlachetnych. Kolorowa metamorfoza nazywana jest metameryzmem.
Aleksandryt odznacza się silnym pleochroizmem (wielobarwnością), czyli różnymi odcieniami widocznymi pod różnymi kątami obserwacji.
Niektóre okazy posiadają także efekt kociego oka – wąską smugę światła przesuwającą się po powierzchni oszlifowanego kamienia.
Odmiany i minerały pokrewne
Aleksandryt jest odmianą chryzoberylu. Do minerałów pokrewnych należą:
- chryzoberyl zwyczajny,
- cymofan (chryzoberyl kocie oko).
Pod względem chemicznym nie jest spokrewniony z berylem, choć oba minerały zawierają beryl.
Jak rozpoznać?
- Wyraźna zmiana koloru między światłem dziennym i sztucznym
- Wysoka twardość
- Bardzo dobra przejrzystość
- Szklisty połysk
- Zielona barwa w świetle dziennym
- Czerwone lub purpurowe odcienie w świetle żarowym
Z czym można pomylić?
W jubilerstwie stosuje się często aleksandryt syntetyczny i tylko wprawne oko potrafi go odróżnić od naturalnego. Najczęstsza pomyłka dotyczy właśnie kamieni laboratoryjnych, które od końca XIX wieku produkowane są na dużą skalę.
Niektóre szafiry również mogą zmieniać barwę, jednak zwykle efekt jest znacznie słabszy.
Niektóre granaty wykazują podobne właściwości optyczne, ale różnią się składem chemicznym i budową krystaliczną.
Jak i gdzie powstaje?
Aleksandryt powstaje w wyjątkowo specyficznych warunkach geologicznych. Do jego utworzenia niezbędna jest jednoczesna obecność berylu i chromu. Problem polega na tym, że pierwiastki te zwykle występują w różnych środowiskach geologicznych. Z tego powodu aleksandryt należy do najrzadszych kamieni szlachetnych świata.
To minerał utworów pegmatytowych i kontaktowo-pneumatolitycznych. Występuje na kontakcie skał metamorficznych z intruzjami granitowymi, w pegmatytach granitowych i łupkach mikowych. Jest odporny na wietrzenie, dlatego przechodzi do złóż okruchowych.
Występowanie
Obecnie są eksploatowane w Brazylii, na Sri Lance, w Myanmarze, Indiach, Tanzanii, Zimbabwe, Australii (Tasmania), USA i na Madagaskarze. Złoże w Brazylii, w Minas Gerais, znajduje się w pegmatytach przecinających gnejsy i łupki mikowe. Aleksandryt występuje tu razem z kryształem górskim, topazem, turmalinem, spinelem i granatami. W Myanmarze i na Madagaskarze aleksandryty są wydobywane ze złóż okruchowych.
W Polsce nie stwierdzono złóż o znaczeniu gospodarczym.
Większość wysokiej jakości aleksandrytów ma masę poniżej 5 karatów. Kamienie przekraczające 10 karatów należą do wyjątkowych rzadkości.
Najpiękniejsza naturalna grupa 22 kryształów aleksandrytu uralskiego znajduje się w Muzeum Mineralogicznym Akademii Nauk w Moskwie. Piękny okaz aleksandrytu, 65-karatowy, znajduje się też w Państwowym Muzeum w Waszyngtonie.
Wydobycie
Nie prowadzi się globalnych statystyk wydobycia aleksandrytu. Ze względu na rzadkość występowania wydobycie odbywa się głównie jako pozyskiwanie kamieni szlachetnych, a nie eksploatacja surowca przemysłowego.
Stosowane metody obejmują:
- kopalnie odkrywkowe,
- niewielkie wyrobiska podziemne,
- wydobycie z osadów aluwialnych,
- ręczne pozyskiwanie kryształów.
Zastosowanie
Jubilerstwo to podstawowe zastosowanie aleksandrytu. Najwyżej cenione są kamienie wykazujące silną zmianę barwy.
Ze względu na rzadkość występowania jest jednym z najbardziej pożądanych minerałów kolekcjonerskich.
Badania nad aleksandrytem pomagają lepiej zrozumieć mechanizmy powstawania barwy w minerałach oraz procesy geologiczne prowadzące do koncentracji berylu i chromu.
Syntetyczne kryształy aleksandrytu wykorzystywane są jako materiał aktywny w niektórych laserach medycznych i przemysłowych.
Ciekawostki
- Aleksandryt jest jednym z nielicznych kamieni szlachetnych, którego nazwa upamiętnia konkretnego władcę.
- W XIX wieku był tak rzadki, że wielu jubilerów nigdy nie miało okazji zobaczyć naturalnego okazu.
- Najbardziej cenione kamienie potrafią niemal całkowicie zmieniać kolor – z intensywnie zielonego na głęboko czerwony.
- Po odkryciu na Uralu uznano go za narodowy kamień Imperium Rosyjskiego.
- Naturalne aleksandryty wysokiej jakości są często droższe od diamentów o podobnej wielkości.
- Już pod koniec XIX wieku rozpoczęto próby produkcji syntetycznych aleksandrytów, aby zaspokoić rosnący popyt.
- Niektóre historyczne rosyjskie okazy osiągają na aukcjach ceny przekraczające setki tysięcy dolarów.
