Akwamaryn jest niebieską do niebieskozielonej odmianą berylu – minerału, do którego należy również szmaragd. Ceniony jest przede wszystkim za wysoką przejrzystość, stosunkowo dużą twardość i atrakcywną barwę. Największe kryształy osiągają kilka metrów długości i mogą ważyć wiele ton, co czyni go jednym z minerałów tworzących największe kryształy spotykane w przyrodzie.
Nazwa i etymologia
Nazwa „akwamaryn” pochodzi od łacińskich słów aqua marina, oznaczających „wodę morską”. Nawiązuje ona do charakterystycznej niebieskiej lub niebieskozielonej barwy minerału. Termin ten pojawił się w źródłach pisanych już w XVII wieku, choć same kamienie były znane i cenione znacznie wcześniej.
Historia i kultura
Akwamaryny były znane już w starożytności. Grecy i Rzymianie wykonywali z nich biżuterię, pieczęcie i amulety. Wierzono, że chronią żeglarzy podczas morskich podróży, stąd ich ścisłe skojarzenie z morzem.
W średniowieczu przypisywano im właściwości lecznicze i ochronne. W czasach nowożytnych ich znaczenie magiczne stopniowo ustąpiło miejsca wartości jubilerskiej i kolekcjonerskiej.
Obecnie akwamaryn jest jednym z najpopularniejszych kamieni szlachetnych należących do grupy beryli.
Charakterystyka fizykochemiczna
- Wzór chemiczny – Be₃Al₂Si₆O₁₈
- Grupa mineralna – krzemiany pierścieniowe (beryle)
- Twardość (Mohsa) – 7,5–8
- Barwa – niebieska, niebieskozielona
- Przezroczystość – przezroczysty do półprzezroczystego
- Zjawiska optyczne – pleochroizm
Akwamaryn ze zbiorów Muzeum Geologicznego PIG-PIB w Warszawie. Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Skąd bierze się niebieski kolor?
Barwa akwamarynu związana jest z obecnością niewielkich ilości żelaza w strukturze krystalicznej. Zawartość i stopień utlenienia żelaza wpływają na intensywność odcienia – od bardzo jasnoniebieskiego po głęboki niebieskozielony.
Akwamaryn z prowincji Shigar Skardu w Pakistanie. Fot. Vassil. Wikimedia Commons
Pleochroizm
W niektórych kryształach można zauważyć różnice w odcieniu podczas oglądania pod różnymi kątami. Zjawisko to nazywa się pleochroizmem i jest typowe dla wielu minerałów krystalizujących w układzie heksagonalnym.
Odmiany i minerały pokrewne
Akwamaryn jest odmianą berylu. Do tej samej grupy należą:
- szmaragd – zielony,
- morganit – różowy,
- heliodor – żółty,
- goszenit – bezbarwny.
Najbardziej cenione są kamienie o intensywnej niebieskiej barwie określane handlowo jako „Santa Maria”, od historycznego złoża w Brazylii.
Jak rozpoznać akwamaryn?
- jasnoniebieska lub niebieskozielona barwa
- wysoka przejrzystość
- szklisty połysk
- twardość 7,5–8 w skali Mohsa
- wydłużone, sześciokątne kryształy
- częste występowanie w pegmatytach
Z czym można go pomylić?
Najczęściej mylony jest z:
- błękitnym topazem,
- niebieskim cyrkonem,
- niektórymi odmianami turmalinu,
- jasnymi szafirami.
Jak powstaje?
Akwamaryn powstaje przede wszystkim w pegmatytach granitowych – skałach magmowych o bardzo grubokrystalicznej strukturze. Tworzy się podczas końcowych etapów krystalizacji magmy, kiedy w pozostałym stopie koncentrują się rzadkie pierwiastki, takie jak beryl, lit, cez czy tantal.
Może również występować:
- w żyłach hydrotermalnych,
- skałach metamorficznych,
- osadach wtórnych powstałych w wyniku wietrzenia.
Najczęściej współwystępuje z:
- kwarcem,
- skaleniami,
- muskowitem,
- turmalinem,
- topazem.
Występowanie
Najważniejszym historycznym producentem akwamarynów jest Brazylia, szczególnie stan Minas Gerais.
Akwamaryny występują także w Kolumbii, na Madagaskarze, w Rosji (Ural, Syberia), Indiach, Pakistanie, na Sri Lance, w Myanmarze, Australii, Chinach, Mozambiku, Nigerii, Namibii, Zimbabwe i w USA.
W Polsce akwamaryn występuje sporadycznie w Sudetach, przede wszystkim w pegmatytach Dolnego Śląska. Znany jest m.in. z okolic Przedgórza Sudeckiego koło Ząbkowic Śląskich, gdzie znajdowane są kryształy berylu barwy niebieskozielonej dochodzące do kilkunastu centymetrów długości. Odkryto go też w sudeckim łomie nefrytu w Jordanowie. Znaleziska mają głównie znaczenie kolekcjonerskie.
Akwamaryny oszlifowane fasetowo. Największy ma średnicę 2 cm. Fot. Mauro Cateb. Wikimedia Commons
Wydobycie
Akwamaryn wydobywany jest głównie z pegmatytów granitowych metodami odkrywkowymi oraz w niewielkich kopalniach podziemnych.
W przeciwieństwie do wielu surowców mineralnych nie prowadzi się wiarygodnych globalnych statystyk produkcji. Wynika to z faktu, że wydobycie odbywa się często w małych kopalniach lub przez lokalnych górników, a jakość pojedynczych kryształów jest ważniejsza niż całkowita masa wydobytego materiału.
Szacuje się, że Brazylia dostarcza większość światowej produkcji jubilerskiego akwamarynu, choć w ostatnich dekadach coraz większe znaczenie zyskują kraje Afryki Wschodniej oraz Pakistan.
Zastosowanie
Cenny kamień jubilerski. Akwamaryny mogą być naśladowane przez niektóre odmiany cyrkonów i topazów oraz spinele syntetyczne i szkło berylowe (akwamarynowe) otrzymywane przez stopienie okruchów akwamarynu.
Dobrze wykształcone kryształy są cenionymi okazami muzealnymi i kolekcjonerskimi.
Występowanie akwamarynu pomaga geologom odtwarzać warunki krystalizacji pegmatytów oraz procesy koncentracji pierwiastków rzadkich.
Choć jubilerskie akwamaryny są zbyt cenne, aby wykorzystywać je przemysłowo, beryl jako minerał jest jednym z głównych źródeł berylu – metalu stosowanego m.in. w lotnictwie, elektronice i technologiach kosmicznych.
Ciekawostki
- W Brazylii w 1910 r. znaleziono idealnie przezroczysty, niebieski kryształ akwamarynu o półmetrowej długości i masie ponad 100 kg. Podczas transportu kryształ pękł na kilka części. Dla geologów była to katastrofa, ale dla jubilerów okazała się szczęśliwym zrządzeniem losu – z fragmentów uzyskano tysiące karatów wysokiej jakości kamieni szlachetnych.
- Jednym z najsłynniejszych akwamarynów na świecie jest kamień podarowany w 1936 r. amerykańskiej pierwszej damie, Eleanor Roosevelt, przez rząd Brazylii. Kamień ważył ponad 1300 karatów i został oszlifowany specjalnie jako symbol przyjaźni między Brazylią a Stanami Zjednoczonymi. Podarunek wywołał tak duże zainteresowanie, że przyczynił się do wzrostu popularności akwamarynu w jubilerstwie na całym świecie.
- W 1953 r. prezydent Brazylii podarował królowej Elżbieta II zestaw wyjątkowych akwamarynów. Królowa była nimi tak zachwycona, że później zamówiła wykonanie pasującej tiary. Powstała słynna „Brazilian Aquamarine Tiara”, do dziś należąca do najbardziej rozpoznawalnych klejnotów brytyjskiej rodziny królewskiej.
- Największy oszlifowany akwamaryn świata nosi nazwę „Dom Pedro” i waży 10 363 karaty. Jest eksponowany w Smithsonian National Museum of Natural History, na terenie National Mall w Waszyngtonie, USA. Podczas wydobycia i transportu wielokrotnie groziło mu rozpadnięcie. Ostatecznie część kryształu pękła, ale pozostały fragment trafił do niemieckiego mistrza szlifierskiego Bernda Munsteinera. Przez kilka miesięcy zastanawiał się, jak go oszlifować, ponieważ jeden błąd mógł zniszczyć okaz wart setki tysięcy dolarów. Efektem była ponad 35-centymetrowa rzeźba-klejnot.
- Kryształy akwamarynu mogą osiągać długość kilku metrów. Beryl należy do minerałów tworzących największe kryształy na Ziemi.
- W jubilerstwie często podgrzewa się kamienie, aby usunąć zielonkawe odcienie i uzyskać bardziej czystą niebieską barwę.
- W przeciwieństwie do szmaragdu większość akwamarynów jest bardzo czysta i zawiera stosunkowo niewiele inkluzji. Dzięki temu można uzyskiwać duże, przezroczyste kamienie jubilerskie.
- W starożytności wierzono, że akwamaryny powstają ze skamieniałej piany morskiej lub są skarbami syren. Rzymscy żeglarze nosili je jako amulety chroniące przed sztormami i piratami. Niektóre źródła wspominają nawet, że wrzucano je do morza jako ofiarę dla boga Neptuna, prosząc o spokojną podróż.
