Najsłynniejszą budowlą megalityczną świata jest Stonehenge, położone na równinie Salisbury w południowej Anglii. Megality – dosłownie „wielkie kamienie”, od greckich słów megas i lithos – to prehistoryczne konstrukcje wznoszone z dużych bloków skalnych, często związane z praktykami rytualnymi, pochówkami lub obserwacjami astronomicznymi.
Budowa Stonehenge nie była jednorazowym przedsięwzięciem. Najstarsza zasadnicza część monumentu – kolisty rów i wały – powstała około 3000 r. p.n.e. Wielkie kamienie ustawiono natomiast przede wszystkim około 2500 r. p.n.e., a później monument jeszcze wielokrotnie przebudowywano.
Stonehenge powstawało etapami przez setki lat. Tworzące je kamienie sprowadzono z miejsc oddalonych o dziesiątki, a nawet setki kilometrów.
Największe kamienie Stonehenge to sarseny. Nie jest to zwykły piaskowiec, lecz niezwykle twarda skała krzemionkowa – silkret, powstały w wyniku scementowania osadu krzemionką. Niektóre sarseny ważą około 20–30 ton.
Przez wiele lat przypuszczano, że pochodzą z rejonu Marlborough Downs. W 2020 r. analiza geochemiczna pozwoliła znacznie dokładniej wskazać ich źródło: większość sarsenów pochodzi najprawdopodobniej z West Woods w hrabstwie Wiltshire, około 25 km na północ od Stonehenge.
Drugą grupę tworzą znacznie mniejsze bluestones, czyli „niebieskie kamienie”. Nazwa nie oznacza jednego rodzaju skały – obejmuje kilka typów skał, przede wszystkim doleryty, ale również skały wulkaniczne i osadowe. Większość z nich pochodzi z wzgórz Preseli w zachodniej Walii, oddalonych od Stonehenge o ponad 200 km. Badania powiązały część dolerytów m.in. z rejonem Carn Goedog, a niektóre skały ryolitowe z Craig Rhos-y-felin.
Jeszcze większą niespodziankę przyniosły badania Kamienia Ołtarzowego (Altar Stone) – ważącego około sześciu ton bloku piaskowca leżącego w centralnej części monumentu. Przez dziesięciolecia zaliczano go do walijskich bluestones. Badania opublikowane w 2024 r. wykazały jednak, że jego skład mineralny i wiek ziaren odpowiadają skałom Basenu Orkadzkiego w północno-wschodniej Szkocji. Oznacza to transport na odległość co najmniej około 700 km.
Jak ludzie żyjący około 4500–5000 lat temu przetransportowali wielotonowe bloki skalne na tak ogromne odległości?
Nie znamy odpowiedzi. Rozważano opcje z transportem na drewnianych saniach i rolkach, przeciąganie po specjalnie przygotowanych drogach, wykorzystanie rzek oraz transport morski. Dawniej rozważano również możliwość, że część walijskich głazów została przeniesiona w pobliże Stonehenge przez lodowiec. Obecnie jednak hipoteza świadomego transportu kamieni przez ludzi ma znacznie silniejsze poparcie, choć dokładna trasa i zastosowane techniki pozostają przedmiotem badań. English Heritage podkreśla, że nadal nie wiemy dokładnie, w jaki sposób bluestones dotarły na równinę Salisbury.
