Wulkany mogą przybierać bardzo różne kształty, a jednym z najbardziej charakterystycznych jest stożek wulkaniczny. Powstaje on wtedy, gdy materiał wyrzucany lub wylewany z otworu wulkanicznego gromadzi się wokół niego, stopniowo budując wzniesienie. Stożki mogą być niewielkimi formami powstałymi podczas jednej fazy aktywności albo ogromnymi wulkanami budowanymi przez dziesiątki lub setki tysięcy lat.
Stożek usypany z materiału piroklastycznego
Najprostsze stożki wulkaniczne powstają przede wszystkim z materiału piroklastycznego wyrzucanego podczas erupcji. Fragmenty lawy – bomby, lapille i popiół – opadają wokół otworu wulkanicznego i stopniowo usypują strome zbocza.
Tak powstają m.in. stożki żużlowe (scoriowe), zbudowane głównie ze scorii, czyli silnie pęcherzykowatych fragmentów zastygłej lawy. Ich stoki osiągają zwykle nachylenie około 30–40°, zbliżone do naturalnego kąta usypu luźnego materiału. Stożki żużlowe należą do najmniejszych i najprostszych wulkanów. Zwykle osiągają wysokość od kilkudziesięciu do kilkuset metrów, a na ich szczycie znajduje się wyraźny krater.
Dobrym przykładem jest Cerro Negro w Nikaragui – młody bazaltowy stożek żużlowy, który powstał dopiero w 1850 roku. Od tego czasu wielokrotnie wybuchał, a kolejne erupcje rozbudowywały stożek i otaczające go pola lawowe. Obecnie wznosi się około 250 m ponad otoczenie.
Jeden wulkan – jeden epizod aktywności?
Wiele niewielkich stożków należy do wulkanów monogenetycznych. Oznacza to, że tworzą się podczas pojedynczego epizodu aktywności wulkanicznej. Taki epizod może jednak trwać od kilku dni do nawet wielu lat i obejmować kilka faz erupcji.
Wulkany monogenetyczne nie muszą być wyłącznie stożkami żużlowymi. Należą do nich również niektóre stożki tufowe, pierścienie tufowe i maary, których powstawanie może być związane z gwałtownym kontaktem magmy z wodą, czyli erupcjami freatomagmowymi.
Wielkie stożki budowane przez tysiące erupcji
Zupełnie inną skalę osiągają wulkany poligenetyczne, aktywne wielokrotnie podczas swojej długiej historii. Należą do nich charakterystyczne stratowulkany, nazywane również wulkanami złożonymi.
Ich wnętrze tworzą nagromadzone podczas kolejnych erupcji pokrywy lawowe oraz różnego rodzaju osady piroklastyczne. Dzięki temu przez tysiące lat może powstać ogromna góra o wysokości kilku kilometrów i podstawie liczącej dziesiątki kilometrów średnicy.
Do najbardziej znanych stratowulkanów należą Etna na Sycylii, Wezuwiusz, Fudżi oraz Mount St. Helens w Stanach Zjednoczonych.
Stratowulkany są szczególnie charakterystyczne dla stref subdukcji, gdzie jedna płyta litosfery zanurza się pod drugą. Ich aktywność może obejmować zarówno spokojniejsze wylewy lawy, jak i bardzo gwałtowne erupcje eksplozywne, którym towarzyszą opady tefry, potoki piroklastyczne i lahary.
