Osuwisko nie zawsze wygląda jak świeża masa ziemi, która właśnie zsunęła się ze zbocza. Czasami zdradzają je strome skarpy, popękany grunt i przechylone drzewa, ale stare osuwisko może być porośnięte lasem, mieć łagodne formy terenu i na pierwszy rzut oka niczym nie różnić się od otaczającego stoku.
Każde osuwisko rozwija się nieco inaczej. Jego wygląd zależy m.in. od budowy geologicznej podłoża, nachylenia i wysokości stoku, rodzaju przemieszczającego się materiału, warunków wodnych oraz mechanizmu ruchu. Mimo tej różnorodności istnieje cały zestaw charakterystycznych form rzeźby, dzięki którym można rozpoznać, że znajdujemy się na obszarze osuwiskowym.
Najlepiej widoczne są one na osuwiskach świeżych i aktywnych. Z czasem skarpy ulegają erozji, zagłębienia wypełniają się osadami, teren zarasta roślinnością, a pierwotna rzeźba stopniowo się zaciera.
Osuwisko nie zawsze jest jednym zsuwem
Potocznie osuwisko wyobrażamy sobie jako fragment zbocza, który odrywa się i zsuwa w dół. W rzeczywistości proces może być znacznie bardziej skomplikowany. Masy skalne mogą przemieszczać się wzdłuż jednej lub wielu powierzchni poślizgu, a różne fragmenty tego samego osuwiska mogą poruszać się z odmienną prędkością. Osuwisko może uaktywniać się wielokrotnie, czasami po wielu latach względnego spokoju.
Dlatego wewnątrz dużego osuwiska często powstaje skomplikowany układ skarp, progów, wałów, szczelin i zagłębień.
Anatomia osuwiska
Górną część typowego osuwiska wyznacza skarpa główna. Powstaje ona w miejscu, w którym przemieszczająca się masa oddziela się od względnie stabilnej części stoku. W świeżych osuwiskach skarpa może być bardzo stroma, a nawet niemal pionowa. Jej wysokość zależy od wielkości osuwiska i głębokości powierzchni poślizgu.
Z czasem skarpa jest jednak niszczona przez erozję, ruchy masowe i działalność roślinności, dlatego w starych osuwiskach może być łagodna i trudna do zauważenia. Nie można więc powiedzieć, że każde osuwisko musi mieć doskonale widoczną skarpę główną. Jest to typowy element morfologii osuwiskowej, ale może zostać zatarty lub mieć niewielką wysokość.
Bezpośrednio poniżej skarpy znajduje się górna część przemieszczonego materiału, nazywana głową osuwiska. Dalej rozciąga się jego główna część, czyli przemieszczona masa skalna lub gruntowa.
Dolną część osuwiska tworzy zwykle czoło, często mające postać wypukłego wału lub jęzora. To miejsce, w którym przemieszczony materiał nasuwa się na nieprzemieszczone podłoże albo gromadzi u podstawy stoku.
Powyżej skarpy głównej oraz w obrębie osuwiska mogą występować szczeliny i pęknięcia gruntu. Szczególnie charakterystyczne są szczeliny rozciągające powstające w górnej części osuwiska. Rozwijają się, gdy przemieszczająca się masa odsuwa się od stabilnego stoku.
Pojawienie się nowych szczelin może świadczyć o aktywności ruchów masowych, dlatego jest ważnym sygnałem obserwowanym podczas monitorowania zagrożonych stoków. Sama szczelina nie jest jednak dowodem istnienia osuwiska – pęknięcia powierzchni mogą mieć również inne przyczyny. Ocenia się więc cały zespół cech terenu, a nie pojedynczą formę.
Poniżej skarpy głównej często występują skarpy wtórne. Powstają wewnątrz przemieszczonej masy wskutek jej nierównomiernego ruchu i rozdzielania na poszczególne bloki. Mogą być ustawione równolegle lub skośnie względem skarpy głównej i tworzyć charakterystyczną schodkową rzeźbę.
Ich obecność nie musi oznaczać wyłącznie „ponownej aktywacji” starszego osuwiska. Skarpy wtórne są normalnym elementem deformacji przemieszczającej się masy i mogą powstawać już podczas rozwoju pierwotnego ruchu osuwiskowego. Oczywiście nowe skarpy pojawiające się w obrębie starego osuwiska mogą również wskazywać na jego reaktywację.
Po bokach osuwiska występują jego granice boczne, którym mogą towarzyszyć skarpy i szczeliny. Wzdłuż nich przemieszczający się materiał styka się ze stabilniejszą częścią zbocza. W tych strefach mogą występować również deformacje związane ze ścinaniem.
Wnętrze osuwiska bardzo często ma charakterystyczną pagórkowatą, nierówną rzeźbę. Przemieszczająca się masa nie zachowuje się jak jednolity blok. Jedne jej fragmenty są rozciągane, inne ściskane, obracane i nasuwane na siebie. W efekcie powstają garby, progi i wały osuwiskowe, rozdzielone obniżeniami.
Szczególnie charakterystyczne mogą być poprzeczne wały powstające w dolnych częściach osuwiska, gdzie przemieszczający się materiał jest ściskany. Powierzchnia stoku może tam przypominać pofałdowany dywan.
W przypadku osuwisk rotacyjnych duże bloki mogą dodatkowo obracać się podczas przemieszczania. Ich powierzchnie bywają wówczas nachylone przeciwnie do ogólnego spadku stoku. Taka nietypowa geometria jest jedną z charakterystycznych cech tego rodzaju ruchów masowych.
Pomiędzy przemieszczającymi się blokami mogą powstawać wydłużone rowy osuwiskowe. Często występują w górnej części osuwiska, w pobliżu skarpy głównej, gdzie dominuje rozciąganie. Mogą jednak pojawiać się również w innych jego częściach.
Wewnątrz osuwiska powstają ponadto nieregularne zagłębienia bezodpływowe. Ponieważ powierzchnia została zdeformowana, dawny system odpływu wody może przestać funkcjonować.
W bezodpływowych zagłębieniach może gromadzić się woda, tworząc jeziorka osuwiskowe. Mogą powstawać również wtedy, gdy przemieszczony materiał przegrodzi dolinę potoku lub rzeki. W takim przypadku za naturalną zaporą osuwiskową tworzy się zbiornik, który może osiągać znacznie większe rozmiary. Niektóre jeziorka istnieją tylko przez krótki czas, inne utrzymują się przez setki lub tysiące lat. Z czasem zarastają, a ich misy wypełniają się mułem, materią organiczną i torfem.
Drzewa też zapisują ruch osuwiska
O obecności aktywnego lub okresowo aktywnego osuwiska może informować roślinność. Podczas przemieszczania podłoża drzewa są przechylane. Jeżeli przeżyją, próbują ponownie rosnąć pionowo w kierunku światła. Pień może wówczas przyjąć charakterystyczny wygięty, szablasty lub kolankowaty kształt.
Ruch podłoża pozostawia również zapis wewnątrz pnia. Drzewo wytwarza drewno reakcyjne, a szerokość i budowa słojów mogą ulegać zmianom. Analizując je, dendrogeomorfolodzy potrafią niekiedy odtworzyć kolejne epizody aktywności osuwiska.
Trzeba jednak pamiętać, że pochylone lub wygięte drzewa nie są jednoznacznym dowodem osuwiska. Podobne deformacje mogą powodować wiatr, śnieg, pełzanie gruntu czy inne procesy.
Jaskinie
Na obszarach zbudowanych z masywnych i spękanych skał – m.in. gruboławicowych piaskowców karpackich – ruchy grawitacyjne mogą powodować rozszerzanie szczelin, rozsuwanie bloków skalnych i powstawanie pustek. Tak mogą rozwijać się jaskinie szczelinowe związane z ruchami masowymi, określane również jako jaskinie pseudokrasowe.
Nie są one jednak typowym elementem każdego osuwiska. Ich powstanie wymaga odpowiedniej budowy geologicznej i sposobu deformacji masywu skalnego.
Woda – jeden z najważniejszych czynników
Występowanie podmokłych zagłębień, wysięków i źródeł może być kolejną wskazówką, że znajdujemy się na osuwisku. Ruch mas skalnych zaburza wcześniejszy układ przepływu wód podziemnych. Szczeliny mogą tworzyć nowe drogi przepływu, a przemieszczone i wymieszane utwory mogą miejscami utrudniać odpływ. Dlatego źródła mogą pojawiać się w nietypowych miejscach, zanikać lub zmieniać wydajność.
Jednocześnie woda jest jednym z najważniejszych czynników sprzyjających uruchamianiu i reaktywacji osuwisk. Nasycenie gruntu wodą zwiększa jego ciężar, a wzrost ciśnienia wody w porach może zmniejszać efektywne naprężenia i wytrzymałość materiału na ścinanie. Z tego powodu intensywne lub długotrwałe opady i szybkie roztopy często poprzedzają wzrost aktywności osuwiskowej.
Jak rozpoznać stare osuwisko?
Świeże osuwisko może być oczywiste: widać odsłoniętą skarpę, szczeliny, zerwaną roślinność i przemieszczone masy ziemi. Po kilkuset lub kilku tysiącach lat sytuacja wygląda zupełnie inaczej.
Skarpy łagodnieją, zagłębienia wypełniają się osadami, teren pokrywa las, a erozja i procesy stokowe stopniowo zacierają pierwotną rzeźbę. Czasami pozostaje jedynie nietypowy układ niewielkich progów, podmokłych zagłębień i garbów.
Bardzo ważnym narzędziem stał się lotniczy skaning laserowy – LiDAR. Pozwala stworzyć niezwykle dokładny numeryczny model terenu i – po odpowiednim przetworzeniu danych – analizować jego rzeźbę nawet na obszarach porośniętych gęstym lasem. Na takich modelach mogą ujawnić się skarpy, rowy, garby i jęzory osuwiskowe, których podczas spaceru po lesie niemal nie sposób zauważyć.
Osuwisko można odczytać z krajobrazu
Nie ma jednej formy terenu, której obecność pozwala ze stuprocentową pewnością stwierdzić: „to jest osuwisko”. Skarpa może powstać wskutek erozji, zagłębienie może mieć inne pochodzenie, a drzewo może zostać pochylone przez wiatr.
Skarpa główna i skarpy wtórne, szczeliny, nierówna pagórkowata powierzchnia, rowy, bezodpływowe zagłębienia, jeziorka, podmokłości, nietypowe źródła, wypukłe czoło oraz deformacje drzew tworzą razem charakterystyczny obraz.
Osuwisko pozostawia w krajobrazie własną anatomię. Im młodsze i bardziej aktywne, tym łatwiej ją odczytać. Z biegiem czasu zapis staje się coraz mniej wyraźny.
