Bezbarwny, przezroczysty, o szklistym połysku. Na pierwszy rzut oka może wyglądać jak kwarc. I właśnie ta niepozorność dała mu nazwę. Fenakit jest stosunkowo rzadkim minerałem berylu, który przez podobieństwo do kwarcu potrafił wprowadzać mineralogów w błąd. Kiedy w XIX wieku nadawano mu nazwę, sięgnięto więc do greckiego słowa oznaczającego „oszusta”. Niepozorny wygląd skrywa jednak znacznie ciekawszą historię.

Skąd wzięła się nazwa fenakit?

Nazwa pochodzi od greckiego phenax – „oszust”, „zwodziciel”. Nadał ją w 1833 roku fiński mineralog Nils Gustaf Nordenskiöld, właśnie ze względu na podobieństwo fenakitu do kwarcu.

Minerał został opisany na podstawie okazów pochodzących z Uralu w Rosji. To właśnie rejon Izumrudnye Kopi w pobliżu Małyszewa jest uznawany za jego lokalizację typową.

Pomyłka z kwarcem jest całkiem zrozumiała. Oba minerały mogą być bezbarwne i przezroczyste, mają szklisty połysk, wysoką twardość i krystalizują w układzie trygonalnym. Chemicznie są jednak zupełnie inne.

Dowód osobisty fenakitu

  • Skład chemiczny: Be₂SiO₄ – krzemian berylu
  • Grupa: krzemiany
  • Układ krystalograficzny: trygonalny
  • Twardość: 7,5–8 w skali Mohsa
  • Gęstość: ok. 2,96–3,0 g/cm³
  • Łupliwość: niewyraźna
  • Połysk: szklisty
  • Rysa: biała
  • Przezroczystość: przezroczysty do przeświecającego
  • Barwa: najczęściej bezbarwna lub biała, ale także żółtawa i bladoróżowa

Fenakit jest więc nawet nieco twardszy od kwarcu, który osiąga 7 w skali Mohsa.

Fenakit z Madagaskaru (pegmatyty Anjanabonoina, region Vakinankaratra).
Wymiary: 2,4 x 0,9 x 0,9 cm. Fot. Rob Lavinsky / iRocks.com. Wikimedia Commons

Co kryje się w jego wnętrzu?

Najciekawszy jest jego skład. Fenakit zawiera beryl – pierwiastek stosunkowo rzadki w skorupie ziemskiej. Jego wzór Be₂SiO₄ wygląda dość prosto, ale fenakit należy do niewielkiej grupy minerałów, w których beryl został skoncentrowany w ilości wystarczającej do utworzenia własnej fazy mineralnej.

Beryl nie jest pierwiastkiem, który łatwo wbudowuje się w struktury najpospolitszych minerałów skałotwórczych. Podczas krystalizacji magmy może więc pozostawać w resztkowym stopie i związanych z nim roztworach. W miarę postępu krystalizacji jego koncentracja może wzrastać. To jeden z powodów, dla których minerałów berylu szukamy przede wszystkim w silnie zróżnicowanych skałach magmowych i związanych z nimi utworach.

Jak wygląda fenakit?

Fenakit może tworzyć bardzo efektowne, dobrze wykształcone kryształy. Spotykane są formy romboedryczne, tabliczkowe i słupkowe, a znacznie rzadziej wydłużone kryształy osiągające nawet kilkanaście centymetrów. Występuje również w skupieniach ziarnistych i promienistych.

Najbardziej cenione okazy są bezbarwne i doskonale przezroczyste. Wtedy podobieństwo do kwarcu staje się szczególnie zwodnicze.

Fenakit czy kwarc?

Gołym okiem rozróżnienie ich nie zawsze jest łatwe. Fenakit jest twardszy – osiąga 7,5–8 w skali Mohsa wobec 7 dla kwarcu – i ma nieco większą gęstość. Różnią się również pokrojem kryształów i oczywiście składem chemicznym: kwarc to SiO₂, natomiast fenakit – Be₂SiO₄.

W przypadku niepozornych okazów pewna identyfikacja może jednak wymagać metod mineralogicznych.

Jak powstaje fenakit?

Fenakit jest przede wszystkim związany ze środowiskami bogatymi w beryl. Jednym z najważniejszych miejsc jego powstawania są pegmatyty granitowe – skały magmowe słynące z bardzo dużych kryształów i występowania minerałów zawierających pierwiastki, które podczas wcześniejszych etapów krystalizacji magmy nie zostały łatwo wbudowane w pospolite minerały.

Fenakit może być także związany z procesami hydrotermalnymi i metasomatycznymi oraz występować w niektórych skałach metamorficznych.

Warunki jego powstawania są przy tym ważną wskazówką dotyczącą zachowania berylu w procesach geologicznych. W określonych warunkach fenakit może współwystępować z innymi minerałami berylu albo powstawać kosztem jednych i być zastępowany przez inne.

Gdzie występuje fenakit?

Klasycznym miejscem występowania fenakitu jest Ural w Rosji, skąd pochodzi materiał, na podstawie którego minerał został opisany.

Fenakit znany jest jednak z wielu innych części świata, m.in. Brazylii, Stanów Zjednoczonych, Madagaskaru, Zambii, Zimbabwe, Norwegii i Pakistanu. Niektóre stanowiska dostarczają pięknych, przezroczystych kryształów cenionych przez kolekcjonerów i wykorzystywanych jako kamienie jubilerskie.

A w Polsce? Jego stanowiska znane są przede wszystkim z Dolnego Śląska. Szczególnie interesujące są pegmatyty z Piławy Górnej w Górach Sowich, gdzie stwierdzono cały zespół minerałów berylu, obejmujący m.in. beryl, fenakit i bawenit. Fenakit stwierdzono również w rejonie masywu Strzegom–Sobótka, m.in. w Żółkiewce i Czernicy.

Polskie wystąpienia nie dostarczają zazwyczaj dużych kryształów jubilerskich, ale są bardzo interesujące z mineralogicznego punktu widzenia.

Jak wykorzystujemy fenakit?

Znaczenie przemysłowe fenakitu jest niewielkie. Choć zawiera beryl, nie należy do najważniejszych rud tego pierwiastka. Podstawowym minerałem wykorzystywanym jako jego źródło jest przede wszystkim beryl.

Fenakit ma natomiast duże znaczenie kolekcjonerskie. Dobrze wykształcone, przezroczyste kryształy są poszukiwane przez kolekcjonerów minerałów. Przejrzyste okazy mogą być również szlifowane jako kamienie jubilerskie. Dzięki wysokiej twardości są odporne na zarysowania, ale fenakit pozostaje w jubilerstwie kamieniem znacznie mniej znanym niż diament, topaz, szafir czy odmiany berylu.

Nie daj się nabrać!

Fenakit zrobił w ostatnich latach karierę w internecie nie tyle dzięki mineralogii, ile za sprawą tzw. litoterapii. Można znaleźć informacje, że ma „podnosić wibracje”, pobudzać zdolności paranormalne, oddziaływać na świadomość czy posiadać właściwości uzdrawiające. Nie ma naukowych dowodów potwierdzających takie działanie fenakitu.

Ciekawostki

  • Fenakit jest jednym z tych minerałów, których nazwa opisuje problem z ich rozpoznawaniem. „Oszustem” został właśnie dlatego, że brano go za kwarc. Choć oba minerały wyglądają podobnie, fenakit jest twardszy i wyraźnie cięższy od kwarcu.
  • Fenakit i szmaragd łączy beryl. W niektórych środowiskach geologicznych przemiany minerałów berylu mogą być tak złożone, że fenakit uczestniczy w procesach prowadzących do powstawania berylu. A jego chemiczny kuzyn jest nam znacznie lepiej znany, niż mogłoby się wydawać. Beryl tworzy przecież jedne z najbardziej rozpoznawalnych kamieni szlachetnych świata – szmaragdy i akwamaryny.

Zdjęcia: Rob Lavinsky, iRocks.com – CC-BY-SA-3.0