Perły są wytworem małży morskich i ostryg, głównie z rodzaju Pteria (perłopław), obejmującego ponad 30 gatunków. Powstają w wyniku reakcji obronnej zwierzęcia na ciało obce, np. ziarnko piasku, które przedostało się do muszli. Wytwarzają je również niektóre morskie ślimaki.
Znane są także perły wytwarzane przez małże słodkowodne, żyjące w niektórych strumieniach i rzekach w klimacie umiarkowanym, lecz niestety o niskiej wartości.
Perły należą do najstarszych kamieni ozdobnych wykorzystywanych przez człowieka. Przez tysiące lat były symbolem bogactwa, prestiżu i władzy. W starożytnej Grecji perły nazywano margariths.
Jeszcze na początku XX wieku naturalne perły należały do najcenniejszych klejnotów świata. Przełom nastąpił, gdy Japończyk Kokichi Mikimoto opracował skuteczną metodę hodowli pereł. Dzięki temu stały się znacznie bardziej dostępne. Dziś większość pereł dostępnych na rynku pochodzi z hodowli, ale ich niezwykła geneza nadal fascynuje naukowców i jubilerów.
W Rzymie perłę nazywano perula. Etymologia tej nazwy nie jest jednoznaczna, gdyż istnieje wiele zbliżonych terminów, takich jak: perla – gruszka, spherula – kuleczka, perna – muszla, perula – torebka. Polskie słowo „perła” wywodzi się prawdopodobnie z łacińskiego perna, oznaczającego gatunek małża o charakterystycznej muszli. Przez stulecia perły określano również jako „łzy morza” lub „łzy bogów”, jednak były to nazwy poetyckie, a nie naukowe.
Głównymi składnikami pereł są: aragonit CaCO₃ (82–86%), konchiolina (10–14%) i niewielka ilość wody.
Jak powstają?
Perły powstają, gdy do wnętrza muszli dostanie się obce ciało, np. pasożyt lub fragment tkanki. W odpowiedzi organizm zaczyna otaczać je kolejnymi warstwami masy perłowej. Proces ten może trwać od kilku miesięcy do kilku lat.
Wbrew popularnemu mitowi ziarenko piasku bardzo rzadko jest przyczyną powstania perły. Znacznie częściej rolę „jądra” odgrywają pasożyty lub uszkodzenia tkanek mięczaka.
Właściwości chemiczne
Perły nie są trwałe. Konchiolina jest wrażliwa na zmiany wilgotności. Także kwaśny odczyn potu wywiera szkodliwy wpływ na perły. Perły matowieją, a z czasem, te znajdowane w starych grobowcach, rozsypują się.
Kolor pereł zależy od kilku czynników:
- gatunku mięczaka,
- grubości warstw masy perłowej,
- obecności pigmentów organicznych,
- warunków środowiskowych.
Perły białe, srebrzyste lub niebieskawoszare, o najpiękniejszym połysku, są zbudowane głównie z aragonitu. Perły żółte, brunatne i czarne zawdzięczają swą barwę większej zawartości substancji rogowej.
Niektóre gatunki małży tworzą perły o niezwykłych barwach. Z Indii pochodzą perły bladoróżowe, z Cejlonu bladożółte, z Meksyku czarnobrunatne, z Japonii jasnozielone, z Australii białe, z Kalifornii różowoczerwone, z Zatoki Meksykańskiej czarne. Wartość pereł podnosi połysk perłowy, półmetaliczny lub matowy.
Najbardziej charakterystyczną cechą pereł jest tzw. orient perłowy. Powstaje on dzięki nakładaniu się tysięcy bardzo cienkich warstw aragonitu i substancji organicznych. Światło odbija się od tych warstw i ulega interferencji, tworząc subtelne, wielobarwne refleksy. To właśnie ta cecha decyduje o jakości i wartości perły. Najwyżej cenione okazy sprawiają wrażenie, jakby świeciły od środka.
Twardość pereł wynosi 2,5–4,5 w skali Mohsa. Przy stosunkowo niewielkiej twardości perły odznaczają się dużą wytrzymałością. Charakteryzują się też pewną sprężystością. Przełam mają nierówny.
Najpiękniejszy połysk mają perły pochodzące z Zatoki Perskiej i Oceanu Indyjskiego, zwłaszcza poławiane w pobliżu Sri Lanki. Charakterystyczną cechą pereł jest tęczowy efekt optyczny zwany iryzacją. Pod wpływem promieni UV perły wykazują luminescencję (świecenie) w barwach niebieskawych, żółtawych, zielonawych i różowawych.
Perły nie są minerałami, w związku z czym nie tworzą kryształów. Na ogół przyjmują formy kuliste. Wewnątrz mają jądro (zazwyczaj ziarnko piasku lub okruch muszli), wokół którego koncentrycznie skupione są warstewki mikrokryształów aragonitu spojonych substancją organiczną (konchioliną).
Jak rozpoznać?
- Charakterystyczny, perłowy połysk
- Delikatne wielobarwne refleksy
- Stosunkowo niewielka twardość
- Uczucie chłodu przy dotknięciu
- Mikroskopijne nierówności powierzchni
- Brak idealnej geometrycznej regularności w przypadku pereł naturalnych
Występowanie
Perły występują w wodach przybrzeżnych akwenów morskich zasiedlonych przez małże z rodzaju Pteria (perłopław). Małże te żyją jedynie w ciepłych morzach na głębokości 30 m, przytwierdzone do dna.
Naturalne perły występowały dawniej m.in. w:
- Zatoce Perskiej,
- Morzu Czerwonym,
- Zatoce Mannar między Indiami i Sri Lanką,
- wodach Australii.
Obecnie dominują hodowle prowadzone w:
- Chinach,
- Japonii,
- Australii,
- Indonezji,
- Polinezji Francuskiej.
- W Polsce. Historycznie znajdowano je m.in. w Sudetach i Karpatach. Obecnie perłoródka rzeczna jest w Polsce gatunkiem objętym ścisłą ochroną.
Perły mogą powstawać również w perłoródkach rzecznych.
Wydobycie
Naturalne połowy pereł mają dziś niewielkie znaczenie gospodarcze. Zdecydowana większość pereł dostępnych na rynku pochodzi z hodowli. Największym producentem pereł słodkowodnych są obecnie Chiny.
Zastosowanie
- Jubilerstwo
- Moda – perły są wykorzystywane w ozdobach, dodatkach i luksusowych akcesoriach.
- Kolekcjonerstwo – naturalne perły osiągają bardzo wysokie ceny na aukcjach.
- Nauka – badania nad strukturą masy perłowej inspirują rozwój nowych materiałów kompozytowych o wysokiej wytrzymałości.
- Medycyna i kosmetyka – sproszkowane perły wykorzystywano dawniej w medycynie i kosmetyce, szczególnie w Azji.
Ciekawostki
- Największa znana perła świata „Pearl of Puerto” waży ponad 34 kilogramy i została odnaleziona na Filipinach.
- Jedna z najbardziej znanych historii związana jest z królową Egiptu, Kleopatrą. Według przekazu rzymskiego historyka Pliniusza Starszego rozpuściła ona cenną perłę w occie i wypiła ją podczas uczty, aby wygrać zakład o przygotowanie najdroższego posiłku w historii.
- Przed upowszechnieniem hodowli znalezienie idealnej naturalnej perły było rzadsze niż znalezienie dużego diamentu.
- Kokichi Mikimoto był tak pewny jakości swoich pereł hodowlanych, że publicznie palił perły uznane za gorsze.
- W średniowieczu perły wszywano w królewskie szaty, korony i insygnia władzy.
- Wiele historycznych pereł zaginęło po przetopieniu lub rozebraniu dawnych klejnotów koronnych.
- Perłoródka rzeczna może żyć nawet ponad 100 lat.
- Masa perłowa, z której zbudowane są perły, jest około 3000 razy cieńsza od ludzkiego włosa, a mimo to tworzy niezwykle trwałą strukturę.
